Kronik Pankreatit

Kronik pankreatit nedir?

Kronik pankreatit, pankreasın uzun süre içerisinde yapısının ve işlevlerinin kalıcı olarak bozulduğu bir hastalıktır.

Pankreas, midenin arkasında bulunan ve sindirim sisteminde çok önemli görevleri olan bir organdır. Başlıca iki görevi vardır:

• Yiyeceklerin, özellikle yağ, protein ve karbonhidratların sindirilmesini sağlayan enzimleri üretmek,
• Kan şekerini düzenleyen insülin ve diğer hormonları üretmek.

Kronik pankreatitte pankreas dokusunda zamanla hasar ve nedbeleşme (fibrozis) gelişebilir. Hastalık ilerledikçe pankreasın sindirim enzimi üretme kapasitesi azalabilir ve bazı hastalarda insülin üretimi de bozulabilir.

Bu nedenle kronik pankreatit yalnızca ağrıya yol açan bir hastalık değildir; ilerleyen dönemlerde sindirim ve emilim bozukluğu, kilo kaybı, vitamin eksiklikleri ve diyabete de neden olabilir.

Kronik pankreatitin nedenleri nelerdir?

Kronik pankreatitin tek bir nedeni yoktur. Bazen birden fazla faktör birlikte rol oynayabilir.

Alkol

Uzun süre ve yüksek miktarda alkol tüketimi kronik pankreatitin önemli nedenlerinden biridir.

Ancak alkol kullanan herkes kronik pankreatit olmaz ve kronik pankreatiti olan herkes de alkol kullanıyor değildir.

Kişinin genetik özellikleri, sigara kullanımı ve diğer faktörler de hastalığın gelişmesini etkileyebilir.

Sigara

Sigara kronik pankreatit açısından bağımsız bir risk faktörüdür.

Ayrıca hastalığın ilerlemesini hızlandırabilir. Bu nedenle kronik pankreatiti bulunan kişilerin sigarayı bırakması tedavinin önemli bir parçasıdır.

Tekrarlayan akut pankreatit atakları

Bazı kişilerde tekrarlayan akut pankreatit atakları zaman içerisinde pankreasta kalıcı hasara ve kronik pankreatite yol açabilir.

Genetik nedenler

Özellikle genç yaşta başlayan, ailede pankreatit öyküsü bulunan veya nedeni açıklanamayan tekrarlayan pankreatiti olan kişilerde genetik faktörler rol oynayabilir.

Pankreas kanalında tıkanıklık

Pankreas kanalında uzun süreli tıkanmaya neden olan darlıklar, taşlar veya bazı yapısal problemler kronik pankreatit gelişmesine katkıda bulunabilir.

Otoimmün pankreatit

Bağışıklık sisteminin pankreası etkilediği otoimmün pankreatit, diğer kronik pankreatit türlerinden farklı özelliklere sahiptir ve tedavisi de farklıdır.

Bu nedenle doğru tanı önemlidir.

Nedeni bulunamayan kronik pankreatit

Bütün araştırmalara rağmen bazı hastalarda belirgin bir neden saptanamaz. Buna idiyopatik kronik pankreatit adı verilir.

Kronik pankreatitin belirtileri nelerdir?

Hastalığın belirtileri kişiden kişiye ve hastalığın dönemine göre önemli ölçüde değişebilir.

En sık görülen belirtiler:

• Üst karın bölgesinde ağrı,
• Sırta yayılan ağrı,
• Yemeklerden sonra artabilen karın ağrısı,
• Bulantı,
• İştahsızlık,
• Kilo kaybı,
• Yağlı dışkılama,
• İshal veya dışkılama değişiklikleri,
• Şişkinlik ve gaz

şeklindedir.

Ancak her kronik pankreatit hastasında ağrı olmak zorunda değildir.

Bazı hastalarda hastalık ilk kez kilo kaybı, yağlı dışkılama veya diyabet gelişmesiyle fark edilebilir.

Kronik pankreatitte ağrı nasıl olur?

Ağrı genellikle karnın üst-orta bölümünde hissedilir ve sırta doğru yayılabilir.

Bazı hastalarda yemeklerden sonra artabilir. Başlangıçta zaman zaman ortaya çıkarken ilerleyen dönemlerde daha sık veya sürekli hale gelebilir.

Ancak kronik pankreatitte ağrının şekli oldukça değişkendir. Hastalığın ilerlemesi ile ağrı şiddeti arasında her zaman doğrudan bir ilişki bulunmaz.

Kronik pankreatit neden sindirim bozukluğu yapar?

Pankreas normalde yemeklerden sonra ince bağırsağa güçlü sindirim enzimleri salgılar.

Bu enzimler özellikle:

• yağların → yağ asitlerine,
• proteinlerin → daha küçük yapılara,
• karbonhidratların → emilebilir şekerlere

parçalanmasına yardımcı olur.

Kronik pankreatit ilerledikçe pankreas yeterli miktarda sindirim enzimi üretemeyebilir.

Bu duruma ekzokrin pankreas yetersizliği adı verilir.

Besinler yeterince parçalanamadığında bağırsaklardan emilimleri de bozulabilir. Böylece maldijesyon ve malabsorpsiyon gelişebilir.

Steatore (yağlı dışkılama) nedir?

Yağların sindirimi pankreas enzimlerine büyük ölçüde bağımlıdır.

Pankreasın enzim üretimi ciddi şekilde azaldığında yağlar yeterince sindirilemez ve dışkıyla atılmaya başlar.

Buna steatore adı verilir.

Dışkı;

• Hacimli,
• Yağlı veya parlak,
• Açık renkli,
• Kötü kokulu,
• Tuvalete yapışabilen ve zor temizlenen

bir özellik gösterebilir.

Uzun süreli yağ malabsorpsiyonu kilo kaybına ve özellikle A, D, E ve K vitaminlerinin eksikliğine katkıda bulunabilir.

Kronik pankreatit kilo kaybına neden olur mu?

Evet.

Kilo kaybının birden fazla nedeni olabilir.

Pankreas enzimlerinin azalması nedeniyle besinlerin yeterince sindirilememesi önemli nedenlerden biridir. Ayrıca ağrı nedeniyle daha az yemek yeme, yemek sonrası ağrı gelişeceği korkusuyla öğünleri azaltma ve diyabet gelişmesi de kilo kaybına katkıda bulunabilir.

Belirgin kilo kaybı varsa neden mutlaka değerlendirilmelidir.

Kronik pankreatit diyabete neden olabilir mi?

Evet.

Pankreas yalnızca sindirim enzimi değil, aynı zamanda kan şekerini düzenleyen hormonları da üretir.

Hastalık ilerlediğinde insülin üreten hücreler de zarar görebilir ve pankreasa bağlı diyabet gelişebilir.

Bu diyabet türü klasik tip 1 ve tip 2 diyabetten bazı yönleriyle farklıdır ve tip 3c diyabet olarak da adlandırılır.

Bu nedenle kronik pankreatit hastalarında kan şekeri belirli aralıklarla değerlendirilmelidir.

Kronik pankreatit nasıl teşhis edilir?

Tanı yalnızca tek bir kan testine dayanmaz.

Hastanın öyküsü, belirtileri ve görüntüleme yöntemleri birlikte değerlendirilir.

Kullanılabilecek yöntemler arasında:

• Bilgisayarlı tomografi (BT),
• Manyetik rezonans görüntüleme ve MRCP,
• Endoskopik ultrasonografi (EUS),
• Seçilmiş durumlarda diğer pankreas fonksiyon testleri

bulunur.

İleri kronik pankreatitte görüntülemelerde pankreasta kalsifikasyonlar, pankreas kanalında genişleme veya düzensizlik, kanal taşları ve pankreas dokusunda küçülme gibi değişiklikler görülebilir.

Erken dönemde ise tanı daha zor olabilir.

Amilaz ve lipaz normal olabilir mi?

Evet.

Bu, hastaların sık sorduğu önemli bir konudur.

Akut pankreatitte amilaz ve lipaz sıklıkla yükselirken, kronik pankreatitte bu enzimler normal olabilir.

Dolayısıyla normal amilaz veya lipaz sonucu kronik pankreatiti tek başına dışlamaz.

EUS neden yapılır?

Endoskopik ultrasonografi (EUS) pankreasın yüksek çözünürlükle değerlendirilmesine yardımcı olur.

Özellikle BT veya MR’ın kesin sonuç vermediği ve erken kronik pankreatitten şüphelenilen bazı hastalarda yararlı olabilir.

Ancak EUS bulguları da hastanın diğer klinik ve görüntüleme bulgularıyla birlikte değerlendirilmelidir.

Fekal elastaz testi nedir?

Dışkıda pankreatik elastaz ölçümü pankreasın ekzokrin fonksiyonunu değerlendirmek amacıyla sık kullanılan, girişimsel olmayan bir testtir.

Düşük değerler pankreasın yeterli sindirim enzimi üretmediğini düşündürebilir.

Ancak sonuç tek başına değerlendirilmez. Özellikle çok sulu dışkıda test sonucunun olduğundan düşük çıkabileceği unutulmamalıdır.

Kronik pankreatit nasıl tedavi edilir?

Kronik pankreatitte tedavi kişiye göre planlanır.

Amaç;

• Ağrıyı kontrol etmek,
• Pankreasın daha fazla zarar görmesini azaltmak,
• Sindirim ve beslenme sorunlarını düzeltmek,
• Vitamin ve mineral eksikliklerini önlemek,
• Diyabeti tedavi etmek,
• Gelişebilecek komplikasyonları saptamak ve tedavi etmek

şeklinde özetlenebilir.

Pankreas enzim tedavisi nedir?

Ekzokrin pankreas yetersizliği gelişen hastalarda pankreatik enzim replasman tedavisi (PERT) uygulanabilir.

Bu ilaçlar pankreasın yeterince üretemediği sindirim enzimlerinin yerine geçmesine yardımcı olur.

Enzimler genellikle ana öğünler ve ara öğünlerle birlikte alınır.

Uygun dozda kullanıldığında;

• Yağlı dışkılama azalabilir,
• Sindirim düzelebilir,
• Kilo kaybı önlenebilir veya kilo alımı kolaylaşabilir,
• Beslenme durumunun düzelmesine yardımcı olabilir.

Enzim tedavisinin dozu kişinin öğünlerine, belirtilerine ve tedaviye verdiği yanıta göre ayarlanır.

Kronik pankreatitte nasıl beslenilmelidir?

Geçmişte kronik pankreatit hastalarına çok düşük yağlı diyetler önerilirdi. Günümüzde yaklaşım daha kişiseldir.

Temel amaç yeterli enerji ve protein alınmasını ve malnütrisyonun önlenmesini sağlamaktır.

Hastaların gereksiz yere aşırı yağ kısıtlaması yapması doğru değildir. Ekzokrin pankreas yetersizliği bulunan kişilerde uygun pankreas enzim tedavisiyle yeterli ve dengeli beslenme hedeflenir.

Kilo kaybı veya beslenme yetersizliği bulunan hastalarda beslenme desteği ayrıca planlanabilir.

Alkol ve sigaranın bırakılması ise hastalığın yönetiminde özellikle önemlidir.

Hangi vitaminler eksilebilir?

Özellikle belirgin yağ malabsorpsiyonunda yağda eriyen;

A, D, E ve K vitaminlerinin

emilimi azalabilir.

D vitamini ve kalsiyum metabolizmasının bozulması kemik sağlığını da etkileyebilir.

Bu nedenle uzun süreli kronik pankreatitte hastanın beslenme durumu ve gerektiğinde vitamin-mineral düzeyleri değerlendirilir.

Kronik pankreatitin komplikasyonları nelerdir?

Hastalığın seyri sırasında bazı kişilerde:

• Ekzokrin pankreas yetersizliği,
• Malabsorpsiyon ve malnütrisyon,
• Diyabet,
• Pankreatik psödokist,
• Pankreas kanalında taş veya darlık,
• Safra yolu veya duodenumda basıya bağlı sorunlar,
• Damarlarla ilişkili komplikasyonlar

gelişebilir.

Her hastada bu komplikasyonların gelişmesi beklenmez.

Endoskopik tedavi veya ameliyat gerekir mi?

Her kronik pankreatit hastasının endoskopik işlem veya ameliyata ihtiyacı yoktur.

Ancak pankreas kanalında taş veya darlık, kanal basıncında artış, bazı psödokistler veya tedaviye dirençli ağrı gibi durumlarda endoskopik veya cerrahi tedaviler gündeme gelebilir.

Hangi yöntemin uygun olduğu pankreasın yapısına ve hastanın klinik durumuna göre belirlenir.

Kronik pankreatit pankreas kanserine dönüşür mü?

Kronik pankreatiti bulunan kişilerde pankreas kanseri riski normal topluma göre artmıştır. Ancak bu, kronik pankreatiti olan herkesin pankreas kanseri olacağı anlamına gelmez.

Özellikle yeni ortaya çıkan veya karakter değiştiren ağrı, açıklanamayan belirgin kilo kaybı, sarılık veya mevcut durumda beklenmeyen bir kötüleşme olduğunda yeniden değerlendirme gerekir.

Bazı kalıtsal pankreatit türlerinde risk daha belirgin olabilir ve takip yaklaşımı farklılık gösterebilir.

Ne zaman doktora başvurulmalıdır?

Özellikle;

• Sürekli veya tekrarlayan üst karın ağrısı,
• Sırta yayılan karın ağrısı,
• Açıklanamayan kilo kaybı,
• Yağlı ve kötü kokulu dışkılama,
• Yeni gelişen diyabet,
• Sarılık,
• Tekrarlayan pankreatit atakları

varsa pankreas hastalıkları açısından değerlendirme gerekebilir.

Ani ve çok şiddetli karın ağrısı, sürekli kusma, ateş veya sarılık gibi yeni gelişen belirgin yakınmalarda ise gecikmeden tıbbi değerlendirme yapılmalıdır.

Unutmayın

Kronik pankreatit yalnızca ağrıya neden olan bir pankreas hastalığı değildir.

Hastalık ilerlediğinde pankreasın sindirim enzimi üretimi azalabilir ve ekzokrin pankreas yetersizliği, malabsorpsiyon, kilo kaybı ve vitamin eksiklikleri gelişebilir. Pankreasın hormon üretiminin etkilenmesi ise diyabete yol açabilir.

Tedavide yalnızca ağrıyı azaltmak değil; sigara ve alkolden kaçınmak, yeterli beslenmeyi sağlamak, pankreas enzim yetersizliğini ve diyabeti tedavi etmek ve gelişebilecek komplikasyonları izlemek önemlidir.