Ultrason, BT, MR veya MRCP raporunda “pankreas kanalı geniş”, “ana pankreatik kanal dilate” veya “Wirsung kanalında dilatasyon” yazması, pankreasın ana kanalının beklenenden daha geniş görüldüğünü ifade eder.
Bunun basit ve iyi huylu nedenleri olabileceği gibi, bazı durumlarda pankreas kanalındaki akımı engelleyen bir hastalığın araştırılması gerekebilir.
Pankreas kanalının geniş olması tek başına pankreas kanseri anlamına gelmez. Ancak özellikle yeni gelişmiş, belirgin, giderek artan veya başka anormal bulguların eşlik ettiği kanal genişliği değerlendirilmelidir.
Pankreas kanalı nedir?
Pankreas, sindirim için gerekli enzimleri üretir. Bu salgılar pankreasın içindeki küçük kanallardan ana pankreas kanalına (Wirsung kanalı) ulaşır ve buradan onikiparmak bağırsağına boşalır.
Ana pankreas kanalı çoğu kişide bağırsağa açılmadan önce koledokla yakın ilişki içerisindedir. Bu nedenle pankreas kanalı ile ana safra kanalındaki değişiklikler bazen birlikte değerlendirilir.
Pankreas kanalı normalde kaç mm olmalıdır?
Ana pankreas kanalı oldukça ince bir kanaldır ve çapı pankreasın her bölümünde aynı değildir. Genel olarak kanal;
- Pankreas başında daha geniş
- Gövdede daha ince
- Kuyrukta daha da ince
olabilir. Yaşla birlikte de pankreas kanalında bir miktar genişleme görülebilir. Bu nedenle tek bir “normal pankreas kanalı çapı” bütün hastalara uygulanamaz.
Kabaca erişkinlerde ana kanal çapının baş kesiminde yaklaşık 3 mm, gövdede 2 mm, kuyrukta 1 mm civarında olması klasik referanslardan biridir; ancak kullanılan görüntüleme yöntemi, yaş ve ölçüm yeri dikkate alınmalıdır.
Rapordaki milimetre değerini tek başına yorumlamak doğru değildir.
Pankreas kanalı neden genişler?
Pankreas kanalındaki genişleme kabaca iki mekanizmayla ortaya çıkabilir:
- Kanalın önünde akımı engelleyen bir durum bulunması
- Kanalın yaş, kronik hastalık ya da yapısal değişiklikler nedeniyle genişlemesi
Nedenleri oldukça farklı olabilir.
Pankreas kanalında taş olabilir mi?
Evet. Özellikle kronik pankreatitte, pankreas kanalında taşlar ve kalsifikasyonlar oluşabilir. Bunlar pankreas salgısının akışını engelleyerek kanalın genişlemesine neden olabilir.
BT raporunda pankreasta kalsifikasyonlar, kanal genişliği ve pankreas dokusunda atrofi gibi bulguların birlikte bulunması kronik pankreatit açısından önemli olabilir.
Kronik pankreatit pankreas kanalını genişletir mi?
Evet. Kronik pankreatitte pankreas kanalında;
- Düzensiz genişlemeler
- Daralmalar
- Kanal taşları
- Yan dallarda değişiklikler
görülebilir. Kanal bazen düzgün bir boru şeklinde değil, düzensiz ve yer yer genişleyip daralan bir görünüm gösterebilir.
Bu nedenle yalnızca kanal çapı değil, kanalın şekli de önemlidir.
IPMN pankreas kanalını genişletebilir mi?
Evet. İntraduktal papiller müsinöz neoplazi (IPMN) pankreas kanallarından gelişen kistik bir pankreas lezyonudur.
Özellikle ana kanal IPMN’sinde ana pankreas kanalı genişleyebilir. Yan dal IPMN’lerinde ise pankreas kanalının yan dallarında kistik genişlemeler görülebilir.
Kanal genişliği IPMN demek değildir
Pankreas kanalı geniş olan her hastada IPMN yoktur. MR/MRCP ve gerektiğinde EUS bulguları birlikte değerlendirilir.
Pankreas kanseri pankreas kanalını genişletebilir mi?
Evet, bazı pankreas tümörleri kanal genişlemesine neden olabilir. Pankreas kanalının önünde yer alan bir tümör kanalın akımını engellerse, kanal tıkanıklığın gerisinde genişleyebilir.
Ancak pankreas kanalı genişliği = pankreas kanseri değildir. Kronik pankreatit, kanal taşları, IPMN, papilla bölgesindeki hastalıklar ve başka iyi huylu durumlar da kanal genişliğine yol açabilir.
Kanalın nerede genişlediği önemli midir?
Evet, çok önemlidir.
Örneğin pankreas kanalında belirli bir noktada ani kesilme veya belirgin daralma, bunun gerisindeki kanalın genişlemesiyle birlikteyse nedeninin araştırılması gerekebilir.
Radyoloji raporlarında bazen “abrupt cut-off”, “kanalda ani sonlanma” veya “distal pankreatik kanalda dilatasyon” gibi ifadeler kullanılabilir. Böyle bir durumda kanalın neden o noktada daraldığı araştırılır.
“Pankreas atrofik” ifadesiyle birlikteyse ne anlama gelir?
Atrofi, pankreas dokusunun hacminin azalması anlamına gelir. Yaşla birlikte bir miktar pankreas atrofisi görülebilir.
Ancak kanal genişliği + pankreas atrofisi kronik pankreatit veya kanalın uzun süredir tıkalı olduğu bazı durumlarda da görülebilir. Özellikle kanalın yalnızca bir bölümünün gerisindeki pankreas dokusunda atrofi bulunması daha ayrıntılı değerlendirme gerektirebilir.
Hem koledok hem pankreas kanalı genişse ne anlama gelir?
Bu önemli bir görüntüleme bulgusudur. Ana safra kanalı (koledok) ile ana pankreas kanalının birlikte genişlemesine “çift kanal bulgusu” (double duct sign) denir.
Her iki kanal da bağırsağa yakın bir bölgede birbirine çok yakın seyrettiği için ortak bölgedeki bir problem iki kanalın birden genişlemesine neden olabilir. Bu durumda özellikle;
- Pankreas başı
- Ampulla Vater
- Distal koledok
dikkatle değerlendirilir.
Çift kanal bulgusu bazı tümörlerde görülebilir ancak tek başına kanser tanısı değildir. İyi huylu nedenleri de vardır.
MRCP neden istenir?
MRCP, pankreas ve safra kanallarını ayrıntılı olarak göstermeye yönelik özel bir MR incelemesidir. MRCP ile;
- Ana pankreas kanalının çapı
- Kanalın seyri
- Darlıklar
- Kanalın ani kesilip kesilmediği
- Yan dallar
- Pankreas kistleri
- IPMN ile kanal ilişkisi
- Koledok ve safra yolları
değerlendirilebilir.
EUS neden gerekebilir?
Endoskopik ultrasonografi (EUS) pankreasın oldukça ayrıntılı görüntülenmesini sağlar. BT veya MR/MRCP’de nedeni açıklanamayan pankreas kanalı genişliğinde seçilmiş hastalarda EUS yapılabilir.
EUS özellikle;
- Küçük pankreas lezyonlarının
- Pankreas başının
- Ampulla bölgesinin
- Kanal değişikliklerinin
- Kistik lezyonların
değerlendirilmesinde yararlı olabilir. Gerekli durumlarda EUS sırasında doku örneği de alınabilir.
Her pankreas kanalı genişliğinde EUS veya biyopsi gerekmez.
ERCP gerekir mi?
Genellikle yalnızca kanal genişledi diye ERCP yapılmaz. ERCP invaziv bir işlemdir ve pankreatit dahil komplikasyonları olabilir.
Bu nedenle günümüzde yalnızca pankreas kanalını görüntülemek amacıyla çoğunlukla önce MRCP ve/veya EUS gibi yöntemlerden yararlanılır. ERCP özellikle tedavi gereken seçilmiş durumlarda kullanılır.
Amilaz ve lipaz normal olabilir mi?
Evet.
Pankreas kanalının geniş olması, amilaz ve lipazın mutlaka yüksek olacağı anlamına gelmez. Özellikle kronik süreçlerde amilaz ve lipaz tamamen normal olabilir.
Dolayısıyla “amilaz ve lipaz normal → pankreasta sorun olamaz” şeklinde düşünmek doğru değildir.
Yaşla pankreas kanalı genişler mi?
Evet. Yaş ilerledikçe pankreas kanalında hafif genişleme görülebilir.
Bu nedenle ileri yaştaki, hiçbir yakınması olmayan ve önceki görüntülemelerinde de benzer kanal çapı bulunan bir kişi ile genç bir kişide yeni gelişmiş kanal genişliği aynı şekilde değerlendirilmez.
Eski görüntülemeler neden çok önemlidir?
Pankreas kanalı genişliğinde eski BT, MR ve MRCP görüntüleri oldukça değerlidir. Örneğin;
- 5 yıldır değişmeyen hafif kanal genişliği
- 6 ay içerisinde belirgin şekilde artan kanal genişliği
aynı anlamı taşımaz. Bu nedenle yalnızca eski raporların değil, mümkünse eski görüntülerin kendisinin karşılaştırılması yararlı olabilir.
Hangi bulgular kanal genişliğini daha önemli hale getirir?
Pankreas kanalı genişliğine;
- Yeni gelişen veya giderek artan kanal genişliği
- Kanalda ani kesilme
- Pankreasta solid lezyon
- Pankreas dokusunda bölgesel atrofi
- Koledok genişliği
- Sarılık
- Açıklanamayan kilo kaybı
- Yeni başlayan veya açıklanamayan üst karın/sırt ağrısı
- Tekrarlayan pankreatit atakları
gibi bulguların eşlik etmesi daha ayrıntılı değerlendirme gerektirebilir.
Ne zaman değerlendirme geciktirilmemelidir?
Pankreas kanalı genişliğine;
- Yeni gelişen sarılık
- Belirgin ve açıklanamayan kilo kaybı
- Şiddetli veya giderek artan üst karın/sırt ağrısı
- Sürekli kusma
- Ateş ve genel durum bozukluğu
eşlik ediyorsa değerlendirme geciktirilmemelidir.
Özellikle sarılık, koledok genişliği ve pankreas kanalı genişliği birlikte bulunuyorsa nedeninin belirlenmesi önemlidir.
Pankreas kanalı geniş çıktıysa ne yapmalısınız?
- Panik yapmayın. Kanal genişliği tek başına pankreas kanseri anlamına gelmez.
- Kanalın kaç mm olduğuna ve nerede ölçüldüğüne bakılır. Baş, gövde ve kuyruk ölçümleri aynı değildir.
- Eski görüntülerle karşılaştırılır. Yeni gelişmiş veya ilerleyen genişleme daha önemlidir.
- Kanalın düzgün mü, düzensiz mi olduğuna bakılır. Darlık, taş veya ani kesilme araştırılır.
- Pankreasın kendisi değerlendirilir. Kist, solid lezyon, kalsifikasyon veya atrofi olup olmadığı önemlidir.
- Koledok da değerlendirilir. İki kanalın birlikte genişlemesi ayrıca önem taşır.
- Gerekirse MRCP veya EUS yapılır. Her hastada aynı inceleme gerekmez.
Unutmayın
- PANKREAS KANALI GENİŞ Tek başına pankreas kanseri demek değildir.
- TAŞ + KALSİFİKASYON + DÜZENSİZ KANAL Kronik pankreatitte görülebilir.
- KANAL GENİŞLEMESİ + KİSTİK DEĞİŞİKLİK IPMN açısından değerlendirme gerektirebilir.
- KOLEDOK + PANKREAS KANALI GENİŞ "Çift kanal bulgusu" olarak adlandırılır ve nedeni araştırılmalıdır.
- MRCP Pankreas ve safra kanallarını ayrıntılı gösterir.
- EUS Nedeni açıklanamayan seçilmiş olgularda pankreası ayrıntılı değerlendirebilir.
- KANALDA ANİ KESİLME Özellikle dikkatle değerlendirilmesi gereken bir görüntüleme bulgusudur.
En önemli mesaj
Pankreas kanalı genişliği bir görüntüleme bulgusudur; tek başına bir hastalık tanısı değildir.
Değerlendirmede yalnızca kanal çapına değil; hastanın yaşı, kanalın hangi bölümünün geniş olduğu, genişliğin yeni olup olmadığı, kanalın düzgünlüğü, pankreas dokusu, koledok, MR/MRCP bulguları ve hastanın yakınmaları birlikte değerlendirilmelidir.
Bu bilgiler tanı koymak için yeterli değildir
Ultrason, BT, MR veya MRCP raporunuzda “pankreas kanalı geniş” veya “Wirsung kanalı dilate” yazıyorsa yalnızca bu ifadeye bakarak kendinize kronik pankreatit, IPMN veya pankreas kanseri tanısı koymanız doğru değildir.
Özellikle yeni veya ilerleyen kanal genişliği, kanalda ani kesilme, koledok genişliği, sarılık, kilo kaybı veya pankreasta başka bir anormal bulgu varsa nedeninin uygun şekilde araştırılması gerekir.
Kaynaklar
- Prof. Dr. Ali Tüzün İnce