Akut Pankreatit

Akut pankreatit nedir?

Akut pankreatit, pankreasın ani başlayan iltihabi hastalığıdır. Hafif ve birkaç gün içinde düzelebilen bir tablodan, yoğun bakım tedavisi gerektirebilen ciddi bir hastalığa kadar farklı şiddetlerde seyredebilir.

Pankreas, midenin arkasında bulunan ve sindirim için gerekli enzimlerin yanı sıra kan şekerini düzenleyen hormonları üreten önemli bir organdır.

Normalde pankreasın ürettiği sindirim enzimleri bağırsakta aktif hale gelir. Akut pankreatitte pankreas dokusunda gelişen hasar ve iltihabi yanıt pankreasın kendisini ve bazen diğer organları etkileyebilir.

Akut pankreatitin en sık nedenleri nelerdir?

Safra taşları

Safra taşları akut pankreatitin en önemli nedenlerinden biridir.

Safra kesesinden çıkan küçük bir taş veya safra çamuru, safra ve pankreas kanallarının bağırsağa açıldığı bölgede geçici veya kalıcı tıkanmaya neden olabilir. Bunun sonucunda akut pankreatit gelişebilir.

Safra taşına bağlı pankreatit geçiren uygun hastalarda, yeni bir atağın önlenmesi amacıyla safra kesesinin alınması gündeme gelebilir.

Alkol

Fazla miktarda alkol tüketimi akut pankreatitin diğer önemli nedenlerinden biridir.

Alkolün pankreas üzerindeki etkisi kişiden kişiye değişir. Alkol kullanan herkes pankreatit geçirmez; ancak pankreatit gelişen hastalarda alkol kullanımının bırakılması yeni atakların önlenmesi açısından önemlidir.

Trigliserid yüksekliği

Kandaki trigliserid düzeyinin çok yükselmesi akut pankreatite neden olabilir.

Özellikle çok yüksek trigliserid değerlerinde pankreatit riski belirgin şekilde artar.

İlaçlar

Bazı ilaçlar nadiren akut pankreatite neden olabilir. Ancak bir hastanın kullandığı ilacın pankreatite neden olduğuna karar vermeden önce daha sık görülen nedenlerin araştırılması gerekir.

İlaçlar hekime danışılmadan kesilmemelidir.

Diğer nedenler

Akut pankreatit ayrıca;

• ERCP sonrasında,
• Kandaki kalsiyumun aşırı yükselmesinde,
• Bazı enfeksiyonlarda,
• Pankreas veya safra yollarındaki yapısal sorunlarda,
• Bazı genetik durumlarda,
• Travma sonrasında

gelişebilir.

Bazen yapılan incelemelere rağmen kesin neden bulunamaz. Buna idiyopatik akut pankreatit adı verilir.

Akut pankreatitin belirtileri nelerdir?

En tipik belirti ani başlayan ve genellikle şiddetli üst karın ağrısıdır.

Ağrı;

• Karnın üst-orta bölümünde hissedilebilir,
• Sırta yayılabilir,
• Saatlerce veya günlerce devam edebilir,
• Bulantı ve kusmayla birlikte olabilir.

Bazı hastalarda karında şişkinlik, ateş, nabız hızlanması ve genel durumda bozulma görülebilir.

Şiddetli hastalıkta tansiyon düşüklüğü, nefes darlığı veya böbrek fonksiyonlarında bozulma gibi daha ciddi sorunlar gelişebilir.

Akut pankreatit tanısı nasıl konulur?

Tanıda genellikle üç temel özellik değerlendirilir:

1. Akut pankreatitle uyumlu tipik karın ağrısı,
2. Kandaki lipaz veya amilazın normal üst sınırın üç katından fazla yükselmesi,
3. Görüntüleme yöntemlerinde akut pankreatitle uyumlu bulgular.

Genellikle bu üç kriterden en az ikisinin bulunması tanı için yeterlidir.

Lipaz mı, amilaz mı daha önemlidir?

Günümüzde akut pankreatit tanısında lipaz genellikle tercih edilen kan testidir.

Lipaz pankreas hastalıkları açısından amilaza göre daha özgüldür ve yüksekliği daha uzun süre devam edebilir.

Ancak kan testlerinin yüksekliği hastalığın ne kadar ağır seyredeceğini tek başına göstermez.

Örneğin lipazın çok yüksek olması mutlaka çok ağır pankreatit olduğu anlamına gelmez.

Her hastaya bilgisayarlı tomografi gerekir mi?

Hayır.

Tipik karın ağrısı ve belirgin lipaz/amilaz yüksekliği bulunan bir hastada tanıyı doğrulamak amacıyla hemen bilgisayarlı tomografi yapılması her zaman gerekli değildir.

BT özellikle;

• Tanının belirsiz olduğu,
• Hastanın beklenen şekilde düzelmediği,
• Komplikasyon düşünüldüğü,
• Hastalığın seyrinin değerlendirilmesinin gerektiği

durumlarda kullanılabilir.

Safra taşı araştırılması için ise karın ultrasonografisi önemli bir ilk incelemedir.

Gerektiğinde MRCP veya endoskopik ultrasonografi (EUS) gibi yöntemlerden yararlanılabilir.

Akut pankreatit ne kadar ciddi bir hastalıktır?

Akut pankreatit hastalarının önemli bir bölümünde hastalık hafif seyreder ve destek tedavisiyle düzelir.

Ancak bazı hastalarda pankreas çevresinde komplikasyonlar veya diğer organlarda bozukluk gelişebilir.

Hastalığın seyri genel olarak;

hafif → orta şiddetli → şiddetli

şeklinde değerlendirilebilir.

Özellikle kalıcı organ yetmezliği gelişmesi ciddi hastalığın önemli göstergelerinden biridir.

Bu nedenle akut pankreatit tanısı konulduktan sonra yalnızca pankreas enzimlerine değil, hastanın tansiyonu, solunumu, böbrek fonksiyonları, sıvı durumu ve genel klinik seyri gibi birçok faktöre bakılır.

Akut pankreatit nasıl tedavi edilir?

Akut pankreatitin tedavisi hastalığın nedenine ve şiddetine göre planlanır.

Tedavinin temel unsurları:

• Uygun sıvı tedavisi,
• Ağrının kontrolü,
• Bulantı ve kusmanın tedavisi,
• Beslenmenin düzenlenmesi,
• Elektrolit ve metabolik sorunların düzeltilmesi,
• Hastanın yakından izlenmesi,
• Pankreatite neden olan durumun tedavi edilmesidir.

Ağır hastalar yoğun bakım koşullarında takip edilebilir.

Hastanın aç kalması gerekir mi?

Geçmişte akut pankreatit hastalarının pankreası “dinlendirmek” amacıyla uzun süre aç bırakılması yaygın bir uygulamaydı.

Günümüzde bu yaklaşım değişmiştir.

Hafif akut pankreatitte bulantı, kusma ve ağrı izin verdiğinde ağızdan beslenmeye erken dönemde başlanması tercih edilir.

Hasta ağızdan yeterli beslenemiyor ancak bağırsakları kullanılabiliyorsa, gerekli durumlarda tüple enteral beslenme tercih edilebilir.

Uzun süre gereksiz açlık önerilmez.

Akut pankreatitte antibiyotik kullanılır mı?

Her akut pankreatit hastasına antibiyotik verilmez.

Akut pankreatitin kendisi çoğunlukla bakteriyel bir enfeksiyon değildir. Bu nedenle özellikle steril pankreas nekrozunda koruyucu amaçla rutin antibiyotik kullanılması önerilmez.

Antibiyotik;

• Enfekte pankreas nekrozu düşünüldüğünde,
• Safra yolu enfeksiyonu (kolanjit) bulunduğunda,
• Akciğer, idrar yolu veya başka bir bakteriyel enfeksiyon geliştiğinde

uygun şekilde kullanılabilir.

ERCP her safra taşı pankreatitinde yapılır mı?

Hayır.

Safra taşına bağlı akut pankreatit gelişmesi tek başına acil ERCP yapılması gerektiği anlamına gelmez.

Özellikle kolanjit veya devam eden safra yolu tıkanıklığı düşünülen hastalarda erken ERCP gerekebilir.

Bunun dışındaki hastalarda ERCP gerekliliğine klinik bulgular ve görüntüleme sonuçlarına göre karar verilir.

Safra kesesi ne zaman alınır?

Safra taşına bağlı hafif akut pankreatitte, tekrar pankreatit gelişmesini önlemek amacıyla uygun hastalarda safra kesesinin aynı hastane yatışı sırasında alınması tercih edilebilir.

Ancak ağır pankreatit, pankreas çevresinde sıvı koleksiyonları veya başka komplikasyonlar bulunan hastalarda ameliyat zamanı farklı planlanabilir.

Pankreas nekrozu nedir?

Ağır akut pankreatitte pankreas dokusunun veya çevresindeki yağ dokusunun bir bölümünde dolaşım bozukluğu ve doku ölümü gelişebilir. Buna nekroz denir.

Nekroz her zaman enfekte değildir.

Steril nekroz ile enfekte nekroz birbirinden farklıdır ve tedavileri de farklı olabilir.

Enfekte nekroz ciddi bir komplikasyondur. Gerekli durumlarda antibiyotik, endoskopik/radyolojik drenaj veya cerrahi girişimler uygulanabilir.

Günümüzde uygun hastalarda mümkün olduğunca daha az girişimsel ve aşamalı tedavi yöntemleri tercih edilmektedir.

Psödokist nedir?

Akut pankreatit sonrasında bazı hastalarda pankreas çevresinde sıvı birikimleri gelişebilir.

Bunların bir bölümü zaman içinde kendiliğinden kaybolabilir. Bazıları ise zaman içerisinde çevresinde belirgin bir duvar oluşarak pankreatik psödokist haline gelebilir.

Her psödokistin boşaltılması gerekmez.

Ağrı, enfeksiyon, büyüme, kanama, mide-bağırsak veya safra yollarına bası gibi sorunlara yol açan koleksiyonlarda girişimsel tedavi gerekebilir.

Akut pankreatit tekrarlar mı?

Evet.

Pankreatite neden olan faktör ortadan kaldırılmazsa yeni ataklar gelişebilir.

Örneğin;

• Safra taşlarının tedavi edilmemesi,
• Alkol kullanımının devam etmesi,
• Çok yüksek trigliserid düzeylerinin kontrol edilmemesi,
• Bazı anatomik veya genetik sorunların bulunması

tekrarlayan pankreatit riskini artırabilir.

Tekrarlayan akut pankreatit atakları bazı hastalarda zaman içerisinde kronik pankreatite ilerleyebilir.

Akut pankreatitten sonra nelere dikkat edilmelidir?

Hastaneden çıktıktan sonra yalnızca pankreatitin düzelmiş olması değil, neden geliştiğinin belirlenmiş olması da önemlidir.

Nedene göre;

• Safra kesesi ameliyatı,
• Alkolün bırakılması,
• Sigaranın bırakılması,
• Trigliserid yüksekliğinin tedavisi,
• Kullanılan ilaçların gözden geçirilmesi,
• Gerektiğinde pankreas ve safra yollarının ileri incelemesi

planlanabilir.

Özellikle nedeni açıklanamayan veya tekrarlayan pankreatitlerde EUS, MRCP veya seçilmiş hastalarda başka incelemeler gerekebilir.

Ne zaman acil değerlendirme gerekir?

Yeni başlayan şiddetli ve geçmeyen üst karın ağrısı, özellikle sırta yayılıyor ve bulantı-kusma eşlik ediyorsa tıbbi değerlendirme geciktirilmemelidir.

Buna;

• Ateş,
• Sarılık,
• Sürekli kusma,
• Nefes darlığı,
• Baygınlık veya belirgin halsizlik,
• Tansiyon düşüklüğü

eşlik ediyorsa acil değerlendirme gerekir.

Unutmayın

Akut pankreatit hafif bir hastalıktan yaşamı tehdit edebilen ciddi bir tabloya kadar değişken seyredebilir.

Safra taşları ve alkol önemli nedenlerdir; ancak trigliserid yüksekliği, ilaçlar ve başka nedenler de araştırılmalıdır.

Her hastaya acil BT, antibiyotik veya ERCP gerekmez. Güncel tedavide uygun sıvı ve ağrı tedavisi, mümkün olduğunda erken beslenme, hastalığın şiddetinin yakından izlenmesi ve pankreatite yol açan nedenin ortadan kaldırılması temel yaklaşımı oluşturur.