Malabsorpsiyon (Emilim Bozukluğu)

Malabsorpsiyon nedir?

Malabsorpsiyon, besinlerle aldığımız maddelerin sindirim sisteminde yeterince sindirilememesi veya bağırsaklardan vücuda yeterli miktarda emilememesi durumudur. Türkçede emilim bozukluğu olarak da adlandırılır.

Yediğimiz besinlerin vücudumuz tarafından kullanılabilmesi için önce daha küçük parçalara ayrılması, ardından bağırsaklardan emilerek kana veya lenf dolaşımına geçmesi gerekir. Bu işlemin büyük bölümü ince bağırsakta gerçekleşir.

Malabsorpsiyonda bu sürecin herhangi bir aşaması bozulabilir. Sonuçta;

• Karbonhidratlar,
• Yağlar,
• Proteinler,
• Demir, kalsiyum ve magnezyum gibi mineraller,
• B12 ve folat gibi vitaminler,
• A, D, E ve K gibi yağda eriyen vitaminler

yeterince emilemeyebilir.

Her malabsorpsiyon hastasında bütün besinlerin emilimi bozulmaz. Bazı hastalıklarda yalnızca belirli bir besin maddesinin emilimi etkilenirken, bazı hastalıklarda birçok besin maddesinin emilimi birlikte bozulabilir.

Besinlerin normal emilimi nasıl gerçekleşir?

Besinlerin emilebilmesi birkaç aşamada gerçekleşen oldukça düzenli bir süreçtir.

Öncelikle mide, pankreas ve ince bağırsaktan salgılanan enzimler besinlerin parçalanmasına yardımcı olur. Karaciğerde üretilen safra, özellikle yağların sindirimi ve emilimi açısından önemlidir.

Daha sonra parçalanmış besin maddeleri ince bağırsağın iç yüzeyinden emilir. İnce bağırsağın yüzeyinde bulunan ve villus adı verilen çok sayıdaki küçük çıkıntı, emilim yapılabilecek yüzey alanını büyük ölçüde artırır.

Emilen besinlerin büyük bölümü kan dolaşımına, bazı yağlar ise önce lenf sistemine geçer.

Dolayısıyla sağlıklı bir emilim için mide, pankreas, karaciğer-safra sistemi, ince bağırsak ve bağırsak dolaşımının uyum içinde çalışması gerekir.

Malabsorpsiyon neden gelişir?

Malabsorpsiyon tek bir hastalık değildir. Çok farklı hastalıkların sonucunda ortaya çıkabilen bir klinik durumdur.

Nedenleri birkaç ana grupta değerlendirmek mümkündür.

1. Besinlerin yeterince sindirilememesi

Bağırsakların emilim kapasitesi normal olsa bile besinler yeterince parçalanamazsa emilim bozulabilir.

Örneğin pankreasın yeterli sindirim enzimi üretemediği ekzokrin pankreas yetersizliğinde, özellikle yağların sindirimi ve emilimi bozulabilir.

Benzer şekilde safra üretiminin veya safra akımının ciddi şekilde bozulduğu bazı hastalıklarda da yağların emilimi etkilenebilir.

2. İnce bağırsak yüzeyinin hastalanması

İnce bağırsağın iç yüzeyi besinlerin emildiği temel bölgedir. Bu yüzeyin zarar görmesi emilim kapasitesini azaltabilir.

Bunun en iyi bilinen örneklerinden biri çölyak hastalığıdır. Çölyak hastalığında glutenle ilişkili bağışıklık yanıtı ince bağırsak yapısını bozarak besinlerin emilimini azaltabilir.

Crohn hastalığı, bazı enfeksiyonlar ve daha nadir görülen bazı ince bağırsak hastalıkları da emilim bozukluğuna neden olabilir.

3. Belirli besinlerin emilim veya sindirim bozuklukları

Malabsorpsiyon her zaman bütün besinleri etkilemez.

Örneğin laktoz malabsorpsiyonunda, süt ve süt ürünlerinde bulunan laktozun sindirilmesini sağlayan laktaz enziminin aktivitesi yetersizdir.

Emilmeyen laktoz kalın bağırsağa ulaşır ve burada bakteriler tarafından parçalanır. Bunun sonucunda özellikle süt veya süt ürünleri tüketildikten sonra gaz, şişkinlik, karın ağrısı ve ishal gelişebilir.

Benzer şekilde fruktoz ve bazı diğer karbonhidratların emilim sorunları da sindirim sistemi yakınmalarına yol açabilir.

4. İnce bağırsakta aşırı bakteri çoğalması (SIBO)

Normalde ince bağırsakta sınırlı miktarda bakteri bulunur. Bazı kişilerde bağırsak hareketlerinin yavaşlaması, bağırsak yapısındaki değişiklikler veya geçirilmiş ameliyatlar sonucunda ince bağırsaktaki bakteri miktarı artabilir.

Bu durum SIBO (Small Intestinal Bacterial Overgrowth) olarak adlandırılır.

Fazla bakteriler bazı besin maddelerini tüketebilir, safra asitlerinin işlevini bozabilir ve özellikle yağların ve B12 vitamininin emilimini etkileyebilir.

Gaz, şişkinlik, karın rahatsızlığı ve ishal görülebilir.

5. İnce bağırsağın bir bölümünün ameliyatla çıkarılması

Emilim için yeterli bağırsak yüzeyinin bulunması gerekir.

Crohn hastalığı, bağırsak damar hastalıkları, tümörler veya başka nedenlerle ince bağırsağın önemli bir bölümünün ameliyatla çıkarılması durumunda emilim yüzeyi azalabilir.

Bağırsağın ne kadarının ve özellikle hangi bölümünün çıkarıldığı önemlidir. Çok geniş bağırsak rezeksiyonlarından sonra kısa bağırsak sendromu gelişebilir.

6. İleum hastalıkları

İnce bağırsağın son kısmına ileum adı verilir. İleum özellikle B12 vitamini ve safra asitlerinin emilimi açısından önemlidir.

Terminal ileumu tutan Crohn hastalığı veya bu bölgenin ameliyatla çıkarılması, B12 vitamini eksikliğine ve safra asidi emilim bozukluğuna yol açabilir.

Safra asitlerinin kalın bağırsağa fazla miktarda ulaşması bazı hastalarda sulu ishale neden olabilir.

Malabsorpsiyonun belirtileri nelerdir?

Belirtiler emilim bozukluğunun nedenine, süresine ve hangi besin maddelerinin emilemediğine göre değişir.

En sık görülebilen yakınmalar şunlardır:

• Uzun süren veya tekrarlayan ishal,
• Karında şişkinlik,
• Aşırı gaz,
• Karın ağrısı veya rahatsızlık,
• Kilo kaybı,
• İştah normal olmasına rağmen kilo alamama,
• Halsizlik ve çabuk yorulma,
• Kansızlık,
• Vitamin ve mineral eksiklikleri.

Ancak her malabsorpsiyon hastasında ishal bulunması şart değildir. Bazen hastalık ilk olarak demir eksikliği, B12 eksikliği veya kemik yoğunluğunda azalma gibi bağırsak dışı bir sorunla fark edilebilir.

Yağlı dışkılama (steatore) nedir?

Yağların yeterince sindirilemediği veya emilemediği durumlarda dışkıyla normalden fazla yağ atılabilir. Buna steatore adı verilir.

Dışkı;

• Normalden daha hacimli,
• Açık renkli,
• Yağlı veya parlak,
• Kötü kokulu,
• Tuvalete yapışabilen veya zor temizlenen

bir özellik gösterebilir.

Belirgin steatore özellikle pankreas enzim yetersizliği, bazı ince bağırsak hastalıkları ve safra ile ilişkili sorunlarda görülebilir.

Vitamin ve mineral eksiklikleri neden önemlidir?

Malabsorpsiyon yalnızca ishal ve gazdan ibaret değildir. Uzun sürdüğünde vücudun ihtiyaç duyduğu vitamin ve minerallerin eksikliğine yol açabilir.

Demir eksikliği kansızlık ve halsizlik yapabilir.

B12 ve folat eksikliği kansızlığa neden olabilir; özellikle B12 eksikliği uzun sürdüğünde sinir sistemiyle ilgili yakınmalar da gelişebilir.

D vitamini ve kalsiyum eksikliği kemiklerin zayıflamasına ve osteoporoz riskinin artmasına katkıda bulunabilir.

A, D, E ve K vitaminleri yağda eriyen vitaminlerdir. Bu nedenle uzun süren ciddi yağ malabsorpsiyonunda bu vitaminlerin eksiklikleri görülebilir.

Protein emiliminin ciddi şekilde bozulduğu bazı hastalarda ise kandaki protein düzeyleri düşebilir ve özellikle bacaklarda ödem gelişebilir.

Malabsorpsiyon nasıl teşhis edilir?

Malabsorpsiyon şüphesi olan her hastaya aynı testlerin yapılması doğru değildir.

Tanıda en önemli nokta, hangi besinin emilemediğini ve bunun nedenini belirlemektir.

Hastanın yakınmaları, kilo değişiklikleri, beslenme alışkanlıkları, geçirilmiş ameliyatları, kullandığı ilaçlar ve mevcut hastalıkları değerlendirilir.

Gerekli görülen hastalarda;

• Tam kan sayımı,
• Demir ve ferritin,
• B12 vitamini ve folat,
• D vitamini,
• Kalsiyum ve diğer mineraller,
• Albumin ve diğer kan testleri,
• Çölyak hastalığına yönelik testler,
• Dışkı incelemeleri,
• Dışkıda yağ değerlendirmesi,
• Pankreas yetersizliği düşünüldüğünde dışkıda elastaz,
• Laktoz malabsorpsiyonu veya SIBO düşünüldüğünde nefes testleri,
• Endoskopi ve gerektiğinde ince bağırsak biyopsisi,
• Ultrasonografi, bilgisayarlı tomografi, MR veya diğer görüntüleme yöntemleri

kullanılabilir.

Hangi testlerin gerekli olduğuna hastanın klinik özelliklerine göre karar verilir.

Endoskopi gerekli midir?

Her malabsorpsiyon hastasında endoskopi yapılması gerekmez.

Ancak çölyak hastalığı veya ince bağırsak mukozasını etkileyen başka bir hastalıktan şüpheleniliyorsa üst gastrointestinal sistem endoskopisi sırasında duodenumdan biyopsiler alınması gerekebilir.

Crohn hastalığı şüphesinde ise hastanın özelliklerine göre kolonoskopi, terminal ileum değerlendirmesi, MR/BT enterografi veya kapsül endoskopi gibi yöntemlerden yararlanılabilir.

Malabsorpsiyon nasıl tedavi edilir?

Malabsorpsiyon için herkese uygulanabilecek tek bir tedavi yoktur.

Tedavinin temel amacı emilim bozukluğunun nedenini bulmak ve bu nedeni tedavi etmektir.

Örneğin:

• Çölyak hastalığında uygun glutensiz beslenme,
• Pankreas enzim yetersizliğinde gerekli hastalarda pankreas enzim replasmanı,
• SIBO’da uygun hastalarda nedene yönelik tedavi,
• Laktoz malabsorpsiyonunda kişinin toleransına göre beslenmenin düzenlenmesi,
• Crohn hastalığında hastalığın kontrol altına alınması,
• Vitamin ve mineral eksikliklerinde eksik maddelerin yerine konması

gerekebilir.

Bu hastalıkların tedavileri birbirinden oldukça farklı olduğundan, yalnızca “malabsorpsiyon var” demek yeterli değildir.

Malabsorpsiyonda diyet nasıl olmalıdır?

Malabsorpsiyonu olan herkes için geçerli tek bir diyet yoktur.

Hastaların kendi kendilerine çok sayıda besini diyetten çıkarmaları doğru değildir. Gereksiz ve aşırı kısıtlayıcı diyetler, zaten beslenme eksikliği riski bulunan kişilerde durumu daha da kötüleştirebilir.

Beslenme düzeni malabsorpsiyonun nedenine ve hangi besin maddelerinin emilemediğine göre belirlenmelidir.

Ne zaman doktora başvurulmalıdır?

Özellikle;

• Uzun süren veya tekrarlayan ishal,
• Nedeni açıklanamayan kilo kaybı,
• Yağlı ve kötü kokulu dışkılama,
• Sürekli gaz ve şişkinlik,
• Tekrarlayan demir eksikliği veya kansızlık,
• B12, folat veya D vitamini eksiklikleri,
• Açıklanamayan kemik erimesi,
• Beslenme yeterli olduğu halde kilo alamama

gibi durumlarda malabsorpsiyon açısından değerlendirme gerekebilir.

Kilo kaybı, ciddi kansızlık, dışkıda kan, gece uyandıran ishal veya belirgin beslenme bozukluğu gibi bulgular varsa değerlendirme geciktirilmemelidir.

Unutmayın

Malabsorpsiyon tek bir hastalık değil, farklı hastalıkların sonucunda gelişebilen bir emilim bozukluğudur.

Bazen yalnızca laktoz gibi belirli bir besinin sindirim ve emilimi etkilenirken, bazen birçok vitamin, mineral, yağ, protein ve karbonhidratın emilimi birlikte bozulabilir.

Bu nedenle tedavide ilk adım gereksiz besin kısıtlamaları yapmak değil, malabsorpsiyona neyin yol açtığını belirlemektir.