Laktoz Malabsorpsiyonu ve Laktoz İntoleransı

İki kavramı ayırmak gerekir

Süt içtikten sonra şişkinlik, gaz veya ishal yaşamak oldukça sık görülen bir durumdur. Ancak bu yakınmaları yaşayan herkesin “süte alerjisi” olduğu veya süt ürünlerini tamamen hayatından çıkarması gerektiği düşünülmemelidir.

Öncelikle iki kavramı birbirinden ayırmak gerekir:

Laktoz malabsorpsiyonu: Laktozun ince bağırsakta yeterince sindirilip emilememesidir.

Laktoz intoleransı: Laktoz malabsorpsiyonu bulunan kişide laktoz tüketildikten sonra karın ağrısı, şişkinlik, gaz veya ishal gibi yakınmaların ortaya çıkmasıdır.

Yani her laktoz malabsorpsiyonu olan kişi laktoz intoleransı değildir.

Bir kişide laktoz yeterince emilmese bile hiçbir şikâyet ortaya çıkmayabilir.

Laktoz nedir?

Laktoz, süt ve süt ürünlerinde doğal olarak bulunan bir şekerdir.

Laktozun bağırsaktan emilebilmesi için önce ince bağırsakta bulunan laktaz adlı enzim tarafından iki küçük şekere ayrılması gerekir:

Laktoz → laktaz enzimi → glukoz + galaktoz → bağırsaktan emilim

Laktaz enzimi yeterli değilse laktozun bir bölümü sindirilmeden kalın bağırsağa ulaşır.

Laktoz malabsorpsiyonunda ne olur?

Sindirilmeden kalın bağırsağa ulaşan laktoz burada bağırsak bakterileri tarafından fermente edilir.

Bunun sonucunda gaz ve bazı başka maddeler oluşur. Aynı zamanda bağırsak içine su çekilebilir.

Sonuçta bazı kişilerde:

• Şişkinlik,
• Gaz,
• Karında guruldama,
• Karın ağrısı veya kramp,
• İshal,
• Ani dışkılama ihtiyacı

ortaya çıkabilir.

Ancak belirtilerin şiddeti kişiden kişiye oldukça değişir.

Dünyada ne kadar sık görülür?

Laktoz malabsorpsiyonu dünyada oldukça yaygındır.

İnsanların büyük bölümünde çocukluk döneminden sonra bağırsaktaki laktaz enziminin aktivitesi doğal olarak azalmaya başlar. Dünya nüfusunun yaklaşık üçte ikisinde erişkinlik döneminde laktaz aktivitesinin azaldığı tahmin edilmektedir.

Ancak sıklık toplumlar arasında çok büyük farklılık gösterir.

Kuzey Avrupa kökenli toplumlarda laktaz aktivitesinin erişkinlikte devam etmesi daha sık görülürken; Asya, Afrika, Güney Amerika ve bazı Orta Doğu toplumlarında laktaz aktivitesinin azalması çok daha yaygındır.

Bu farklılığın temel nedeni genetiktir ve toplumların binlerce yıllık süt tüketim alışkanlıklarıyla ilişkilidir.

Önemli: Laktoz malabsorpsiyonunun sık olması, aynı oranda insanın laktoz intoleransı yaşadığı anlamına gelmez.

Malabsorpsiyonu bulunan kişilerin önemli bir bölümü belirli miktarda süt veya süt ürününü hiçbir yakınma yaşamadan tüketebilir.

Laktoz intoleransının belirtileri nelerdir?

Yakınmalar genellikle laktoz içeren yiyecek veya içeceklerin tüketilmesinden sonra ortaya çıkar.

En sık:

• Karında şişkinlik,
• Gaz,
• Karın ağrısı veya kramp,
• Bağırsaklarda guruldama,
• İshal,
• Bulantı

görülür.

Belirtilerin şiddeti yalnızca laktaz enziminin miktarına bağlı değildir.

Tüketilen laktoz miktarı, diğer yiyeceklerle birlikte tüketilip tüketilmediği, bağırsak florası, bağırsakların hassasiyeti ve kişinin belirtileri algılama düzeyi de önemlidir.

Laktoz malabsorpsiyonu neden oluşur?

1. Primer laktaz azalması

En sık görülen durumdur.

Bebeklik döneminde laktaz enzimi yüksektir çünkü temel besin süttür. Birçok kişide çocukluk döneminden sonra genetik olarak programlanmış şekilde laktaz üretimi giderek azalır.

Bu durum bir hastalık değildir; insanlarda oldukça yaygın biyolojik bir özelliktir.

2. Sekonder laktoz malabsorpsiyonu

Bazen laktaz enziminin azalmasının nedeni başka bir bağırsak hastalığıdır.

Örneğin:

• Çölyak hastalığı,
• Crohn hastalığı,
• Bazı bağırsak enfeksiyonları,
• İnce bağırsak mukozasına zarar veren diğer hastalıklar

laktaz aktivitesini geçici veya kalıcı olarak azaltabilir.

Altta yatan hastalık tedavi edildiğinde laktoz toleransı yeniden düzelebilir.

3. Doğuştan laktaz eksikliği

Çok nadir görülen genetik bir hastalıktır.

Bebek doğumdan itibaren laktozu sindiremez ve anne sütü dahil laktoz içeren besinlerle ciddi ishal gelişebilir.

Bu durum erişkinlerde görülen yaygın laktoz intoleransından tamamen farklıdır.

Laktoz intoleransı ile süt alerjisi aynı şey midir?

Hayır. Tamamen farklı durumlardır.

Laktoz intoleransı: Sorun süt şekeri olan laktozun sindirilmesiyle ilgilidir. Bağışıklık sistemi hastalığı değildir.

Süt proteini alerjisi: Bağışıklık sisteminin sütteki proteinlere karşı reaksiyon göstermesidir. Kurdeşen, şişme, kusma, solunum problemleri ve bazı durumlarda ciddi alerjik reaksiyonlar ortaya çıkabilir.

Bu nedenle:

Laktoz intoleransı ≠ Süt alerjisi

Tanı nasıl konur?

Hastanın yakınmalarının hangi yiyeceklerle ilişkili olduğu öncelikle değerlendirilir.

Gerektiğinde farklı testler kullanılabilir.

Hidrojen nefes testi

Günümüzde laktoz malabsorpsiyonunun değerlendirilmesinde en sık kullanılan yöntemlerden biridir.

Hastaya belirli miktarda laktoz verilir ve belirli aralıklarla nefesindeki hidrojen ölçülür.

Laktoz ince bağırsakta yeterince emilmezse kalın bağırsaktaki bakteriler tarafından fermente edilir ve hidrojen üretimi artar.

Ancak pozitif nefes testi tek başına “laktoz intoleransı” anlamına gelmez.

Test sırasında malabsorpsiyonun gösterilmesi ile birlikte hastanın belirtilerinin de değerlendirilmesi önemlidir.

Laktoz tolerans testi

Bir başka yöntem laktoz tolerans testidir.

Hastaya laktoz verildikten sonra belirli aralıklarla kan şekeri ölçülür.

Laktoz normal şekilde parçalanıp emildiğinde kan glukozunda yükselme beklenir. Beklenen yükselmenin gerçekleşmemesi laktozun yeterince sindirilmediğini düşündürebilir.

Günümüzde hidrojen nefes testi birçok durumda daha doğrudan ve kullanışlı bir değerlendirme yöntemidir.

Her şişkinliği olan kişide laktoz intoleransı mı vardır?

Hayır.

Şişkinlik, gaz, karın ağrısı ve ishal birçok farklı hastalıkta görülebilir.

Örneğin:

• İrritabl bağırsak sendromu (IBS),
• Çölyak hastalığı,
• İnflamatuvar bağırsak hastalıkları,
• Bazı bağırsak enfeksiyonları,
• Diğer karbonhidrat intoleransları

benzer yakınmalara neden olabilir.

Bu nedenle yalnızca “süt içtim ve karnım şişti” gözleminden hareketle kesin tanı koymak her zaman doğru değildir.

IBS ile laktoz intoleransı aynı şey midir?

Hayır.

Ancak iki durum birlikte bulunabilir.

IBS hastalarında bağırsakların gaz ve genişlemeye karşı hassasiyeti artmış olabilir. Bu nedenle aynı miktarda emilmeyen laktoz, bir kişide hiçbir yakınmaya yol açmazken IBS’li başka bir kişide belirgin şişkinlik ve ağrı oluşturabilir.

Bu durum laktoz intoleransında yalnızca sindirimin değil, bağırsak hassasiyetinin de önemli olduğunu gösterir.

Laktoz intoleransı olan kişi süt ürünlerini tamamen bırakmalı mı?

Çoğu zaman hayır.

Laktoz intoleransı “sıfır laktoz tüketmek zorundasınız” anlamına gelmez.

Birçok kişi tek seferde yaklaşık 12 gram kadar laktozu, özellikle başka yiyeceklerle birlikte tükettiğinde tolere edebilir. Bu miktar yaklaşık bir bardak süte karşılık gelir.

Ancak kişisel tolerans çok değişkendir.

Bu nedenle amaç:

“Bütün süt ürünlerini yasaklamak” değil, “kişinin tolere edebildiği miktarı belirlemek” olmalıdır.

Hangi süt ürünleri daha kolay tolere edilebilir?

Bazı süt ürünlerinde laktoz miktarı daha düşüktür veya daha kolay tolere edilebilir.

Örneğin:

• Yoğurt,
• Sert ve olgunlaştırılmış peynirler,
• Laktozsuz süt ve süt ürünleri

birçok kişi tarafından daha rahat tüketilebilir.

Özellikle sert peynirlerde laktoz miktarı oldukça düşüktür.

Laktaz enzimi kullanılabilir mi?

Bazı kişilerde laktaz enzimi içeren tablet veya damlalar yardımcı olabilir.

Bu ürünler laktozun sindirilmesini kolaylaştırarak gaz, şişkinlik ve ishal gibi yakınmaları azaltabilir.

Ancak herkesin bunları sürekli kullanması gerekmez.

Süt ürünlerini tamamen kesmenin sakıncası var mı?

Gereksiz yere bütün süt ve süt ürünlerinin diyetten çıkarılması:

• Kalsiyum,
• Protein,
• D vitamini,
• Diğer bazı besin öğelerinin

yetersiz alınmasına neden olabilir.

Özellikle çocuklarda, gençlerde, gebelerde ve osteoporoz riski bulunan kişilerde bu konu daha önemlidir.

Bu nedenle gereksiz ve aşırı kısıtlayıcı diyetlerden kaçınılmalıdır.

Önemli mesaj

Laktoz malabsorpsiyonu ile laktoz intoleransı aynı şey değildir.

Laktoz malabsorpsiyonu: Laktozun ince bağırsakta yeterince sindirilememesidir.

Laktoz intoleransı: Bu malabsorpsiyonun kişide şişkinlik, gaz, ağrı veya ishal gibi belirtilere yol açmasıdır.

Dünya nüfusunun büyük bölümünde erişkinlik döneminde laktaz aktivitesi azalmasına rağmen, malabsorpsiyonu olan herkes süt tükettiğinde şikâyet yaşamaz.

Çoğu hastanın bütün süt ürünlerini tamamen bırakması gerekmez. En doğru yaklaşım kişinin tolere edebildiği laktoz miktarını belirlemek ve gereksiz besin kısıtlamalarından kaçınmaktır.

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Sürekli veya ciddi sindirim sistemi yakınmalarında başka hastalıkların dışlanması ve uygun tanının konulması için hekim değerlendirmesi gerekir.