Gaz ve Şişkinlik

Neden olur, ne zaman önemlidir ve nasıl azaltılabilir?

Gaz ve şişkinlik nedir?

Gaz ve karında şişkinlik toplumda son derece sık görülen yakınmalardır. Çoğu zaman ciddi bir hastalığın belirtisi değildir; ancak uzun sürmesi, günlük yaşamı bozması veya başka belirtilerle birlikte olması durumunda nedeninin araştırılması gerekebilir.

Gaz, sindirim sistemindeki havayı ve diğer gazları ifade eder. Gaz ağızdan geğirme veya bağırsaklardan çıkarma yoluyla vücuttan uzaklaştırılır.

Şişkinlik ise kişinin karnında doluluk, basınç veya gerilme hissetmesidir.

Burada önemli bir ayrım vardır:

Şişkinlik hissi olması mutlaka karında fazla miktarda gaz bulunduğu anlamına gelmez.

Bazı kişilerde gaz miktarı normal olduğu halde bağırsakların normal miktardaki gaza karşı daha hassas olması nedeniyle belirgin şişkinlik hissedilebilir. Gerçekten karın çevresinin gözle görülür biçimde genişlemesine ise abdominal distansiyon denir. NIDDK’ya göre şişkinlik yaşayan kişilerin yalnızca yaklaşık yarısında gözle görülür distansiyon da bulunur.

Bağırsaklarda gaz nasıl oluşur?

Sindirim sistemindeki gazın başlıca iki kaynağı vardır.

1. Yutulan hava

Yemek yerken ve içerken hepimiz bir miktar hava yutarız.

Özellikle:

• Çok hızlı yemek,
• Sakız çiğnemek,
• Gazlı içecekler,
• Pipetle içmek,
• Sigara içmek

yutulan hava miktarını artırabilir. Havanın bir bölümü geğirme ile çıkar, kalan kısmı bağırsaklara ilerleyebilir.

2. Bağırsak bakterilerinin oluşturduğu gaz

Yediğimiz bazı karbonhidratlar ince bağırsakta tamamen sindirilip emilemez.

Bunlar kalın bağırsağa ulaştığında bağırsak bakterileri tarafından parçalanır. Fermantasyon adı verilen bu süreç sırasında gaz oluşur.

Bu aslında normal sindirimin bir parçasıdır.

Gaz çıkarmak normal midir?

Evet.

Gaz çıkarmak sağlıklı sindirim sisteminin normal bir işlevidir.

Araştırmalarda insanların ortalama günde yaklaşık 8–14 kez bağırsak gazı çıkardığı, bazı sağlıklı kişilerde 25 defaya kadar gaz çıkarmanın da normal sınırlar içerisinde olabileceği bildirilmektedir.

Dolayısıyla önemli olan yalnızca “kaç kez gaz çıkardığınız” değildir.

Gazın yeni başlaması, belirgin şekilde artması, ağrı oluşturması veya başka belirtilerin eşlik etmesi daha önemlidir.

Şişkinliğin en sık nedenleri nelerdir?

Tek bir nedeni yoktur. Bazen birkaç mekanizma birlikte rol oynar.

Beslenme

Bazı yiyeceklerin sindirimi sırasında daha fazla gaz oluşabilir.

Özellikle:

• Kuru fasulye, nohut ve mercimek,
• Soğan ve sarımsak,
• Lahana, brokoli ve karnabahar,
• Bazı meyveler,
• Bazı tahıl ürünleri,
• Gazlı içecekler,
• Bazı yapay tatlandırıcılar

bazı kişilerde gaz ve şişkinliği artırabilir.

Ancak bu yiyeceklerin tamamını herkese yasaklamak doğru değildir.

Bir kişiyi rahatsız eden gıda başka bir kişide hiçbir sorun oluşturmayabilir.

Laktoz intoleransı

Süt içerisindeki laktozun yeterince sindirilememesi durumunda laktoz kalın bağırsağa ulaşarak bakteriler tarafından fermente edilir.

Bunun sonucunda:

Şişkinlik + gaz + karın ağrısı + ishal

ortaya çıkabilir.

Laktoz intoleransı ile süt alerjisi aynı hastalık değildir.

Çölyak hastalığı

Çölyak hastalığında da gaz ve şişkinlik görülebilir.

Ancak yalnızca şişkinlik olması çölyak hastalığı bulunduğu anlamına gelmez.

Çölyak şüphesi varsa testler yapılmadan önce kişinin kendi kendine glutensiz diyete başlamaması önemlidir; çünkü bu durum çölyak testlerinin sonuçlarını etkileyebilir.

İrritabl bağırsak sendromu (IBS)

Gaz ve şişkinlik IBS’de oldukça sık görülür.

IBS’li bazı hastalarda problem gerçekten çok fazla gaz üretmekten ziyade bağırsakların normal miktardaki gazı daha güçlü algılaması olabilir.

Beyin ile bağırsak arasındaki iletişim ve bağırsak hareketlerinin düzeni de şişkinlik hissinde rol oynayabilir.

Bu nedenle hastaya yalnızca:

“Gaz yapan yiyecekleri yemeyin.”

demek her zaman yeterli değildir.

Kabızlık şişkinlik yapar mı?

Evet.

Kabızlık, gaz ve şişkinliğin çok sık nedenlerinden biridir.

Bağırsak içeriğinin ilerlemesinin yavaşlaması ve dışkının birikmesi karında dolgunluk ve şişkinlik oluşturabilir.

Bu kişilerde yalnızca gazı tedavi etmeye çalışmak yerine kabızlığın düzeltilmesi daha etkili olabilir. AGA da kabızlığı bulunan şişkinlik hastalarında kabızlığa yönelik tedavinin değerlendirilmesini öneriyor.

SIBO gaz ve şişkinlik yapar mı?

Evet, bazı hastalarda.

SIBO, ince bağırsakta bakterilerin sayı veya dağılımındaki anormal artışı ifade eder.

Gaz, şişkinlik, karın rahatsızlığı ve ishal gibi belirtilere neden olabilir.

Ancak önemli bir nokta vardır:

Gazı ve şişkinliği olan herkeste SIBO araştırılması gerekmez.

AGA, SIBO testlerinin yalnızca uygun risk faktörleri ve klinik şüphe bulunan hastalarda kullanılmasını öneriyor.

Dolayısıyla internette oldukça yaygınlaşan “Şişkinliğim var, kesin SIBO’yum” yaklaşımı doğru değildir.

Gaz ve şişkinlik mide hastalıklarından kaynaklanabilir mi?

Evet.

Özellikle üst karında yemek sonrası dolgunluk ve şişkinlik:

• Fonksiyonel dispepsi,
• Gastroparezi,
• Bazı mide hastalıkları

ile ilişkili olabilir.

Reflü ve geğirme de bazen şişkinlik yakınmalarıyla birlikte bulunabilir.

Bu nedenle şişkinliğin üst karında mı, alt karında mı olduğu; yemekle ilişkisi ve dışkılama sonrasında değişip değişmediği tanıda yardımcı olabilir.

Tanı nasıl konulur?

Her gaz ve şişkinlik yakınmasında gastroskopi, kolonoskopi veya tomografi yapılması gerekmez.

Değerlendirme öncelikle:

şikâyetlerin ne zamandır olduğu + yemeklerle ilişkisi + dışkılama alışkanlığı + kullanılan ilaçlar + eşlik eden belirtiler + fizik muayene

ile başlar.

Gerekli görülürse kan veya dışkı testleri, çölyak testleri, belirli karbonhidrat intoleransları için nefes testleri veya başka incelemeler yapılabilir.

Endoskopi ve görüntüleme ise özellikle alarm bulguları, yakın zamanda kötüleşme veya muayenede anormallik bulunan hastalarda düşünülür. AGA da rutin olarak herkese görüntüleme veya endoskopi yapılmasını önermemektedir.

Gaz ve şişkinlik nasıl azaltılabilir?

Öncelikle neden belirlenmeye çalışılmalıdır.

Basit önlemler birçok kişide yararlı olabilir:

• Yemeği yavaş yemek ve iyi çiğnemek,
• Çok büyük porsiyonlardan kaçınmak,
• Gazlı içecekleri azaltmak,
• Sakız kullanımını azaltmak,
• Düzenli fiziksel aktivite yapmak,
• Kabızlık varsa düzeltmek,
• Hangi yiyeceklerin şikâyeti artırdığını gözlemlemek.

Yemek ve şikâyet günlüğü tutmak bazı hastalarda tetikleyici yiyecekleri belirlemeyi kolaylaştırabilir.

Low-FODMAP diyeti gerekli midir?

Her şişkinliği olan kişinin low-FODMAP diyetine başlaması gerekmez.

Ancak özellikle IBS ile ilişkili belirgin şişkinliği bulunan bazı hastalarda kısa süreli, kontrollü bir low-FODMAP yaklaşımı yararlı olabilir.

Bu diyet uzun süre bütün FODMAP içeren gıdaları yasaklamak anlamına gelmez. Gerektiğinde eliminasyon sonrasında gıdalar kontrollü biçimde yeniden eklenerek kişinin gerçekten hassas olduğu gıdalar belirlenmeye çalışılır.

AGA, bu tür kısıtlayıcı diyetlerin gerektiğinde gastrointestinal hastalıklar konusunda deneyimli bir diyetisyen eşliğinde yürütülmesini öneriyor.

Probiyotikler gaz ve şişkinliği giderir mi?

Bu konuda çok fazla reklam ve farklı ürün bulunmaktadır.

Ancak bütün probiyotiklerin aynı etkide olduğu veya şişkinliği güvenilir biçimde düzelttiği gösterilmiş değildir.

Hatta AGA’nın gaz, şişkinlik ve distansiyona ilişkin klinik yaklaşımında probiyotiklerin abdominal şişkinlik ve distansiyonun tedavisi amacıyla rutin kullanılması önerilmemektedir.

Bu nedenle web sitesinde belirli bir probiyotiği “gaz giderici” olarak önermek doğru olmaz.

Stres gerçekten şişkinlik yapabilir mi?

Evet. Ancak bu, şikâyetin psikolojik veya hayal ürünü olduğu anlamına gelmez.

Beyin ve bağırsak sürekli iletişim halindedir.

Stres, kaygı ve bağırsakların duyarlılığındaki değişiklikler kişinin normal bağırsak hareketlerini ve gazı daha rahatsız edici şekilde algılamasına neden olabilir.

Bazı hastalarda diyafram ve karın duvarı kaslarının koordinasyonu da değişerek gözle görülür karın şişmesine katkıda bulunabilir.

Bu nedenle seçilmiş hastalarda diyafram nefesi, bilişsel davranışçı tedavi ve diğer beyin-bağırsak davranış tedavileri yararlı olabilir.

Gaz ve şişkinlik kanser belirtisi olabilir mi?

Çoğu zaman hayır.

Gaz ve şişkinlik çok yaygın yakınmalardır ve büyük çoğunluğu kanserden kaynaklanmaz.

Ancak özellikle daha önce olmayan ve giderek artan şişkinliğe:

• İstemsiz kilo kaybı,
• Kansızlık,
• Dışkıda kan,
• Siyah dışkılama,
• Sürekli veya giderek artan karın ağrısı,
• Tekrarlayan kusma,
• Belirgin bağırsak alışkanlığı değişikliği

eşlik ediyorsa altta yatan başka hastalıklar araştırılmalıdır.

Ne zaman doktora başvurmalıyım?

Gaz ve şişkinlik yeni başlamışsa, sürekli hale gelmişse, giderek artıyorsa veya günlük yaşamınızı belirgin biçimde etkiliyorsa değerlendirilmesi yararlı olur. NIDDK da belirtilerin ani değişmesi veya ağrı, kabızlık, ishal ya da kilo kaybı gibi başka yakınmaların eşlik etmesi halinde hekim değerlendirmesini öneriyor.

Özellikle kilo kaybı, kansızlık, kanlı/siyah dışkı, sürekli kusma, ateş veya şiddetli karın ağrısı varsa gecikmeden doktora başvurulmalıdır.

Kısaca

Gaz ve şişkinlik tek başına bir hastalık değil, bir belirtidir.

Çoğu kişide beslenme, yutulan hava, bağırsak hareketleri ve bağırsakların gaza karşı hassasiyeti gibi iyi huylu nedenlerle ortaya çıkar. Bazı kişilerde ise laktoz intoleransı, IBS, kabızlık, çölyak hastalığı veya başka sindirim sistemi hastalıkları araştırılmalıdır.

Tedavide amaç bütün “gaz yapan” yiyecekleri yasaklamak değil, kişide şikâyetin gerçek nedenini bulmak ve gereksiz kısıtlamalardan kaçınmaktır.

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı ve tedavi hastanın yakınmaları ve klinik özelliklerine göre hekim tarafından planlanmalıdır.

Güncellik: İçerik hazırlanırken NIDDK’nin güncel hasta bilgileri ile American Gastroenterological Association’ın (AGA) Belching, Abdominal Bloating and Distention klinik uygulama önerileri dikkate alınmıştır.