Diyet yapmadığınız, daha fazla egzersiz yapmadığınız veya beslenme alışkanlıklarınızı değiştirmediğiniz halde kilo mu veriyorsunuz? İştahınız normal olmasına rağmen zayıflıyor musunuz?
İstem dışı kilo kaybı, hastaların endişelenmesine neden olan önemli bir belirtidir. Özellikle kısa sürede belirgin kilo kaybı yaşayan kişilerde ilk akla gelen hastalıklardan biri kanserdir.
Ancak her istemsiz kilo kaybı kanser anlamına gelmez.
Sindirim sistemi hastalıkları, tiroit bozuklukları, diyabet, kronik enfeksiyonlar, kullanılan ilaçlar ve psikolojik sorunlar da kilo kaybına neden olabilir.
Önemli olan, kilo kaybının nedenini doğru şekilde araştırmaktır.
İstemsiz kilo kaybı nedir?
İstemsiz kilo kaybı, kişinin bilinçli olarak diyet yapmadan veya fiziksel aktivitesini artırmadan vücut ağırlığının azalmasıdır.
Genellikle 6–12 ay içerisinde vücut ağırlığının %5’inden fazlasının kaybedilmesi klinik açıdan önemli kabul edilir.
Örneğin:
- 60 kg olan bir kişinin 3 kg’dan fazla,
- 70 kg olan bir kişinin 3,5 kg’dan fazla,
- 80 kg olan bir kişinin 4 kg’dan fazla,
- 100 kg olan bir kişinin 5 kg’dan fazla
kilo kaybetmesi araştırılmayı gerektirebilir.
Bu sınır kesin bir kural değildir. Özellikle birkaç hafta içerisinde hızlı kilo kaybı gelişmesi, %5 sınırına ulaşılmasa bile değerlendirilmelidir.
Kanser olmadan neden kilo kaybedilir?
Kilo kaybı temelde üç mekanizmayla ortaya çıkabilir:
1. Yeterince beslenememe: İştahsızlık, bulantı, yutma güçlüğü veya psikolojik nedenlerle besin alımının azalması.
2. Besinlerin yeterince emilememesi: Bağırsak veya pankreas hastalıkları nedeniyle tüketilen besinlerden yeterince yararlanılamaması.
3. Vücudun enerji tüketiminin artması: Tiroit hastalıkları, kontrolsüz diyabet, enfeksiyonlar veya bazı kronik hastalıklar.
Bazı kişilerde bu mekanizmalardan birkaçı birlikte bulunabilir.
İstemsiz Kilo Kaybının Gastroenterolojik Nedenleri
1. Çölyak hastalığı
Çölyak hastalığı, genetik yatkınlığı bulunan kişilerde gluten tüketimiyle tetiklenen ve ince bağırsakta hasara neden olabilen bir hastalıktır.
İnce bağırsaktaki emilim yüzeyinin etkilenmesi sonucunda besinlerin emilimi bozulabilir.
Hastalarda kilo kaybının yanı sıra şu belirtiler görülebilir:
- Kronik ishal
- Karında şişkinlik
- Demir eksikliği ve kansızlık
- Halsizlik
- Vitamin ve mineral eksiklikleri
Ancak çölyak hastalığı her zaman ishalle seyretmez. Bazı hastalarda kilo kaybı ve kansızlık ön planda olabilir.
Önemli: Çölyak hastalığı araştırılmadan önce glutensiz diyete başlanması tanı testlerinin güvenilirliğini azaltabilir.
2. Crohn hastalığı
Crohn hastalığı, sindirim sisteminin farklı bölümlerini etkileyebilen kronik iltihabi bir bağırsak hastalığıdır.
Kilo kaybı Crohn hastalığının önemli belirtilerinden biridir.
Bağırsak iltihabı, iştahsızlık, besin emilimindeki bozulma ve vücudun artan enerji ihtiyacı kilo kaybına katkıda bulunabilir.
Özellikle şu belirtiler birlikte bulunuyorsa Crohn hastalığı araştırılabilir:
- Uzun süren ishal
- Karın ağrısı
- Kansızlık
- Ateş
- Makatta apse veya fistül
- Gece ortaya çıkan bağırsak şikâyetleri
Crohn hastalığında kilo kaybı bazen bağırsak belirtilerinden daha dikkat çekici olabilir.
3. Ülseratif kolit
Ülseratif kolit, kalın bağırsağı etkileyen kronik iltihabi bir hastalıktır.
Özellikle hastalığın aktif olduğu dönemlerde iştahsızlık, sık dışkılama ve vücuttaki iltihabi süreçler nedeniyle kilo kaybı gelişebilir.
Kanlı ishal, sık tuvalete gitme ihtiyacı ve karın ağrısı hastalığın önemli belirtileridir.
Belirgin kilo kaybı özellikle yaygın veya ağır aktif hastalıkta görülebilir.
4. Pankreas enzim yetersizliği
Pankreas, yağların, proteinlerin ve karbonhidratların sindirilmesine yardımcı olan enzimler üretir.
Bu enzimlerin yetersizliği durumunda besinler yeterince sindirilemez.
Özellikle yağ emilimi bozulabilir.
Pankreasın dış salgı yetersizliğinde şu belirtiler görülebilir:
- Kilo kaybı
- Yağlı, hacimli ve kötü kokulu dışkı
- Karında şişkinlik
- Gaz
- Beslenme eksiklikleri
Kronik pankreatit ve bazı pankreas hastalıkları enzim yetersizliğine neden olabilir.
Gerekli durumlarda dışkıda pankreatik elastaz testi ve diğer incelemelerden yararlanılır.
5. Kronik ishal ve emilim bozuklukları
Uzun süren ishal, bazı hastalarda kilo kaybına neden olabilir.
Ancak her kronik ishal besin emilim bozukluğu anlamına gelmez.
İnce bağırsak hastalıkları, bazı enfeksiyonlar, geçirilmiş bağırsak ameliyatları ve belirli emilim bozuklukları kilo kaybıyla ilişkili olabilir.
Özellikle kronik ishalle birlikte kansızlık, vitamin eksiklikleri veya belirgin zayıflama bulunması daha ayrıntılı inceleme gerektirir.
6. Mide hastalıkları ve erken doyma
Bazı mide hastalıkları, hastanın yeterli miktarda yemek yemesini engelleyebilir.
Örneğin fonksiyonel dispepsi veya gastroparezi bulunan kişilerde erken doyma, yemek sonrası dolgunluk, bulantı ve iştahsızlık görülebilir.
Bu şikâyetler nedeniyle besin alımı azalırsa kilo kaybı gelişebilir.
Ancak belirgin veya ilerleyici kilo kaybının yalnızca fonksiyonel bir mide hastalığına bağlanması doğru değildir.
Öncelikle organik hastalıkların değerlendirilmesi gerekir.
7. Sindirim sistemi ameliyatları
Mide veya bağırsak ameliyatları sonrasında besin alımı ve emilim değişebilir.
Özellikle mide küçültme ameliyatları, ince bağırsak rezeksiyonları ve bazı diğer sindirim sistemi ameliyatlarından sonra kilo kaybı görülebilir.
Bu hastalarda vitamin, mineral ve protein eksiklikleri açısından takip önemlidir.
Sindirim Sistemi Dışındaki Kilo Kaybı Nedenleri
1. Hipertiroidi
Tiroit bezinin fazla hormon üretmesi metabolizmayı hızlandırabilir.
Bu hastalarda iştah normal veya artmış olmasına rağmen kilo kaybı görülebilir.
Çarpıntı, terleme, sıcağa tahammülsüzlük, titreme ve sık dışkılama eşlik edebilir.
2. Diyabet
Özellikle kontrolsüz diyabette belirgin kilo kaybı gelişebilir.
Sık idrara çıkma, aşırı susama, halsizlik ve iştah artışı eşlik edebilir.
3. Kronik enfeksiyonlar
Tüberküloz ve bazı kronik enfeksiyonlar kilo kaybına neden olabilir.
Bu hastalarda ateş, gece terlemesi ve halsizlik gibi belirtiler bulunabilir.
4. Depresyon ve diğer psikolojik nedenler
Depresyon, kaygı bozuklukları ve yeme bozuklukları besin alımını etkileyerek kilo kaybına neden olabilir.
Özellikle ileri yaşlarda depresyon ve sosyal izolasyon önemli nedenler arasında yer alabilir.
Ancak açıklanamayan kilo kaybının yalnızca strese veya psikolojik nedenlere bağlanması uygun değildir.
5. Kullanılan ilaçlar
Bazı diyabet ve obezite ilaçları, uyarıcı ilaçlar ve bazı diğer tedaviler iştahı azaltabilir veya kilo kaybına neden olabilir.
Özellikle yeni ilaç başlandıktan sonra gelişen kilo kaybında kullanılan ilaçların gözden geçirilmesi önemlidir.
6. Diğer kronik hastalıklar
İleri kalp, böbrek ve akciğer hastalıkları da kilo kaybına neden olabilir.
Bu hastalıklarda iştahsızlık, artmış enerji ihtiyacı ve kas kaybı birlikte görülebilir.
Kanser Kilo Kaybına Neden Olabilir mi?
Evet. İstemsiz kilo kaybı bazı kanserlerin belirtilerinden biri olabilir.
Özellikle mide, pankreas, bağırsak ve akciğer kanserleri ile bazı kan ve lenf sistemi kanserlerinde kilo kaybı görülebilir.
Kanserle ilişkili kilo kaybında iştahsızlık, metabolik değişiklikler ve kas dokusunda azalma rol oynayabilir.
Ancak kilo kaybının bulunması tek başına kanser tanısı koydurmaz.
Kanser olasılığı değerlendirilirken hastanın yaşı, kilo kaybının hızı, muayene bulguları ve eşlik eden belirtiler dikkate alınır.
Hangi Durumlarda Kilo Kaybı Önemsenmelidir?
Aşağıdaki durumlarda hekime başvurulması önerilir:
- Son 6–12 ayda vücut ağırlığının %5’inden fazlasının kaybedilmesi
- Birkaç hafta içinde belirgin kilo kaybı
- Kilo kaybının giderek devam etmesi
- İştah normal olmasına rağmen zayıflama
- Uzun süren ishal
- Dışkıda kan
- Yutma güçlüğü
- Kansızlık
- Gece terlemesi veya açıklanamayan ateş
- Sürekli karın ağrısı
- Belirgin halsizlik
Özellikle ileri yaşlarda yeni başlayan ve açıklanamayan kilo kaybı dikkatle değerlendirilmelidir.
İstemsiz Kilo Kaybının Nedeni Nasıl Araştırılır?
Öncelikle hastanın önceki ve mevcut kilosu karşılaştırılır.
Kilo kaybının ne kadar sürede gerçekleştiği, iştah değişiklikleri, dışkılama alışkanlıkları ve kullanılan ilaçlar sorgulanır.
Hastanın beslenme durumu ve fizik muayene bulguları değerlendirilir.
Gerekli görülen hastalarda şu incelemeler yapılabilir:
- Tam kan sayımı
- Kan şekeri ve HbA1c
- Tiroit fonksiyon testleri
- Karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri
- CRP ve diğer iltihap göstergeleri
- Demir, B12 vitamini ve diğer beslenme göstergeleri
- Çölyak hastalığına yönelik testler
- Dışkı incelemeleri
- Karın ultrasonografisi
- Gastroskopi veya kolonoskopi
- Gerekli durumlarda bilgisayarlı tomografi ve diğer görüntüleme yöntemleri
Bu tetkiklerin tamamı her hastaya yapılmaz. İncelemeler hastanın şikâyetlerine, yaşına, muayenesine ve ilk test sonuçlarına göre planlanır.
Kilo Kaybı Olan Hastalar Ne Yapmalıdır?
Öncelikle kilo kaybının gerçek ve devam eden bir değişiklik olup olmadığı belirlenmelidir.
Mümkünse aynı tartıda, benzer koşullarda düzenli kilo takibi yapılabilir.
Beslenme alışkanlıkları ve iştah değişiklikleri gözden geçirilmelidir.
Ancak açıklanamayan kilo kaybında yalnızca daha fazla yemek yemeye çalışmak veya besin takviyesi kullanmak yeterli değildir.
Altta yatan nedenin belirlenmesi önemlidir.
Sık Sorulan Sorular
İştahım iyi ama kilo veriyorum. Neden?
Hipertiroidi, kontrolsüz diyabet ve bazı emilim bozuklukları iştah normal veya artmış olmasına rağmen kilo kaybına neden olabilir.
Bir ayda 5 kilo vermek normal mi?
Kişinin başlangıç kilosuna ve koşullarına bağlıdır. Ancak diyet veya egzersiz değişikliği olmadan bir ayda 5 kilo kaybedilmesi genellikle değerlendirilmesi gereken bir durumdur.
Kan testlerim normal ama kilo veriyorum. Önemli mi?
Evet. İlk kan testlerinin normal olması bütün hastalıkların dışlandığı anlamına gelmez. Kilo kaybı devam ediyorsa yeniden değerlendirme gerekebilir.
Kilo kaybı varsa mutlaka endoskopi yapılmalı mı?
Hayır. Gastroskopi veya kolonoskopi kararı hastanın yaşı, şikâyetleri, muayene bulguları ve diğer tetkik sonuçlarına göre verilir.
Stres kilo kaybına neden olabilir mi?
Evet. Stres bazı kişilerde iştahı azaltabilir ve beslenme düzenini değiştirebilir. Ancak belirgin kilo kaybı yalnızca strese bağlanmamalıdır.
Kanser olmadan hızlı kilo kaybı olabilir mi?
Evet. Kontrolsüz diyabet, hipertiroidi, bazı bağırsak hastalıkları ve diğer ciddi sağlık sorunları hızlı kilo kaybına neden olabilir.
Sonuç
İstemsiz kilo kaybı, birçok farklı hastalık veya durum sonucunda ortaya çıkabilir.
Kanser bu nedenlerden yalnızca biridir.
Çölyak hastalığı, Crohn hastalığı, pankreas enzim yetersizliği, diyabet, hipertiroidi, kronik enfeksiyonlar ve beslenme sorunları da kilo kaybına neden olabilir.
En önemli nokta, açıklanamayan kilo kaybını göz ardı etmemek ve nedenini zamanında araştırmaktır.
Erken değerlendirme, altta yatan hastalığın belirlenmesine ve uygun tedavinin başlanmasına yardımcı olabilir.
Bu yazı genel hasta bilgilendirmesi amacıyla hazırlanmıştır. Tanı ve tedavi için hekim değerlendirmesinin yerini tutmaz.
Kaynaklar
- Prof. Dr. Ali Tüzün İnce