Anemi (kansızlık), kandaki hemoglobin düzeyinin yaş ve cinsiyet için beklenen değerin altına düşmesidir. Hemoglobin, kırmızı kan hücrelerinin dokulara oksijen taşımasını sağlayan temel proteindir.
Aneminin birçok nedeni vardır. Bunların önemli bir bölümü mide ve bağırsak sistemiyle ilişkili olabilir. Sindirim sisteminden fark edilmeyen kan kaybı, demir veya vitaminlerin yeterince emilememesi ve bazı kronik gastrointestinal hastalıklar anemiye yol açabilir.
Özellikle nedeni açıklanamayan demir eksikliği anemisi, altta yatan gastrointestinal hastalık açısından değerlendirilmelidir.
Demir eksikliği ve kansızlığın birçok nedeni vardır; tek başına kanser anlamına gelmez.
Anemi hangi belirtilere yol açabilir?
Aneminin şiddetine ve gelişme hızına göre belirtiler değişebilir.
Sık görülen şikâyetler:
- Halsizlik ve çabuk yorulma
- Efor kapasitesinde azalma
- Nefes darlığı
- Çarpıntı
- Baş dönmesi
- Baş ağrısı
- Ciltte solukluk
- Konsantrasyon güçlüğü
olabilir.
Anemi yavaş geliştiğinde vücut duruma kısmen uyum sağlayabilir. Bu nedenle bazı hastalarda hemoglobin oldukça düşmesine rağmen belirgin yakınma olmayabilir.
Sindirim sistemi neden anemi yapar?
Gastrointestinal sistem başlıca üç mekanizmayla anemiye neden olabilir:
Fark edilmeyen kan kaybı
Mide veya bağırsaktan çok küçük miktarlarda fakat uzun süreli kanama olabilir.
Kanama dışarıdan görülmeyebilir. Hasta dışkısında kan görmediği halde aylar veya yıllar içinde demir eksikliği anemisi gelişebilir.
Demir ve vitaminlerin emilememesi
Demir, B12 vitamini ve folat gibi kan yapımı için gerekli maddelerin emilimi sindirim sisteminde gerçekleşir.
Mide veya ince bağırsaktaki bazı hastalıklar bu maddelerin emilimini bozarak anemiye yol açabilir.
Kronik hastalık ve inflamasyon
Crohn hastalığı ve ülseratif kolit gibi kronik inflamatuvar hastalıklarda kan kaybının yanı sıra inflamasyonun kendisi de anemi gelişimine katkıda bulunabilir.
Demir eksikliği anemisi neden önemlidir?
Demir eksikliği anemisi bir tanı olmakla birlikte, demir eksikliğinin nedenini tek başına açıklamaz.
Örneğin kan tahlilinde demir ve ferritin düşüklüğü saptanan bir kişiye yalnızca demir ilacı verilmesi bazı durumlarda yeterli değildir.
Önemli soru şudur:
Demir neden eksildi?
Özellikle erişkin erkeklerde ve menopoz sonrası kadınlarda yeni saptanan demir eksikliği anemisinde gastrointestinal kan kaybının araştırılması önemlidir.
Adet gören kadınlarda yoğun adet kanaması sık bir neden olmakla birlikte, hastanın özelliklerine ve eşlik eden bulgularına göre gastrointestinal nedenlerin de değerlendirilmesi gerekebilir.
Hangi sindirim sistemi hastalıkları anemiye yol açabilir?
Mide ve onikiparmak bağırsağı hastalıkları
- Mide ve duodenum ülserleri
- Eroziv gastrit
- Bazı mide tümörleri
- Atrofik gastrit
- Bazı durumlarda Helicobacter pylori enfeksiyonu
kronik kan kaybı veya demir/B12 metabolizmasının bozulmasıyla ilişkili olabilir.
Kalın bağırsak hastalıkları
- Kolon polipleri
- Kolorektal kanser
- İnflamatuvar bağırsak hastalıkları
- Damar kökenli kanamalar (anjiyodisplazi)
- Diğer kanamaya yol açan bağırsak lezyonları
demir eksikliğine neden olabilir.
Özellikle bazı sağ kolon tümörlerinde gözle görülür kanama olmadan demir eksikliği anemisi ilk bulgu olabilir.
Bu durum kolon kanseri olduğu anlamına gelmez; ancak gerekli hastalarda araştırılmasının neden önemli olduğunu gösterir.
Çölyak hastalığı
Çölyak hastalığında ince bağırsaktan demir emilimi bozulabilir.
Bazı hastalarda ishal, kilo kaybı veya belirgin gastrointestinal şikâyetler olmadan demir eksikliği anemisi hastalığın ilk belirtisi olabilir.
Crohn hastalığı ve ülseratif kolit
Bu hastalıklarda bağırsaktan kan kaybı, inflamasyon, beslenme bozukluğu ve bazı vitaminlerin yetersizliği birlikte anemiye neden olabilir.
B12 vitamini eksikliği de anemi yapar mı?
Evet.
B12 vitamini eksikliği makrositik anemiye neden olabilir. Bunun yanında dilde yanma, uyuşma, karıncalanma, denge bozukluğu ve başka nörolojik belirtiler gelişebilir.
B12 eksikliğinin nedenleri arasında:
- Otoimmün gastrit ve pernisiyöz anemi
- Mide ameliyatları
- Terminal ileumu etkileyen Crohn hastalığı
- İnce bağırsak hastalıkları
- Bazı ilaçların uzun süreli kullanımı
bulunabilir.
Aneminin sindirim sisteminden kaynaklandığı nasıl anlaşılır?
Öncelikle aneminin tipi ve nedeni belirlenmeye çalışılır.
Doktorunuz gerekli gördüğünde:
- Tam kan sayımı
- Ferritin
- Serum demiri ve transferrin satürasyonu
- B12 vitamini ve folat
- Retikülosit
- İnflamasyon göstergeleri
- Çölyak hastalığına yönelik testler
isteyebilir.
Sonuçlara, hastanın yaşına, cinsiyetine, yakınmalarına ve diğer risk faktörlerine göre gastrointestinal sistemin araştırılması gerekebilir.
Endoskopi ve kolonoskopi gerekir mi?
Her anemi hastasına otomatik olarak endoskopi ve kolonoskopi yapılması gerekmez.
Ancak açıklanamayan veya tekrarlayan demir eksikliği anemisinde, özellikle erişkin erkeklerde ve menopoz sonrası kadınlarda, gastrointestinal sistemin değerlendirilmesi sıklıkla gerekir.
Hastanın özelliklerine göre gastroskopi ve kolonoskopi yapılabilir.
Bu incelemelerde neden bulunamaz ancak demir eksikliği devam ederse seçilmiş hastalarda ince bağırsak da araştırılabilir. Kapsül endoskopisi ve diğer görüntüleme yöntemleri bu amaçla kullanılabilir.
Hangi belirtiler özellikle önemlidir?
Anemiye aşağıdaki bulgulardan biri eşlik ediyorsa değerlendirme geciktirilmemelidir:
- Dışkıda kan
- Siyah, katranımsı dışkılama
- İstemsiz kilo kaybı
- Yeni başlayan bağırsak alışkanlığı değişikliği
- Sürekli veya tekrarlayan karın ağrısı
- Yutma güçlüğü
- Tekrarlayan kusma
- Belirgin iştahsızlık
- Nedeni açıklanamayan demir eksikliği
- Demir tedavisine rağmen düzelmeyen veya tekrarlayan anemi
Çok belirgin halsizlik, bayılma, istirahatte nefes darlığı, göğüs ağrısı, ciddi çarpıntı veya belirgin gastrointestinal kanama varsa acil tıbbi değerlendirme gerekebilir.
Demir kullanmak yeterli midir?
Demir eksikliği saptandığında uygun hastalarda demirin yerine konması önemlidir. Ancak tedavinin diğer önemli kısmı demir eksikliğine neyin yol açtığını belirlemektir.
Demir tedavisiyle hemoglobinin düzelmesi, altta yatan nedenin ortadan kalktığını her zaman göstermez.
Bu nedenle özellikle nedeni bilinmeyen, tekrarlayan veya tedavi sonrasında yeniden ortaya çıkan demir eksikliği anemisinde neden araştırılmalıdır.
Unutmayın: Kansızlık bazen sindirim sistemi hastalıklarının ilk belirtisi olabilir. Özellikle demir eksikliği anemisinde yalnızca eksik demirin yerine konması değil, demirin neden eksildiğinin ortaya çıkarılması önemlidir. Kişinin kendi kendine tanı koyması yerine gerekli durumlarda gastroenteroloji değerlendirmesi yapılmalıdır.
Kaynaklar
- Prof. Dr. Ali Tüzün İnce