Helicobacter pylori Enfeksiyonu

Helicobacter pylori nedir?

Helicobacter pylori (H. pylori) mideye yerleşebilen ve burada uzun süre yaşayabilen bir bakteridir.

Enfeksiyon çoğu zaman çocukluk döneminde edinilir ve tedavi edilmediği takdirde yıllarca, hatta yaşam boyu devam edebilir. Birçok kişide hiçbir yakınmaya neden olmaz. Bununla birlikte bazı kişilerde kronik gastrit, mide veya duodenum ülseri gibi hastalıklara yol açabilir.

H. pylori’nin önemi yalnızca ülser oluşturmasından kaynaklanmaz. Uzun süreli enfeksiyon bazı kişilerde mide mukozasında atrofi ve intestinal metaplazi gibi değişikliklerin gelişmesine katkıda bulunabilir ve mide kanseri riskini artırabilir.

Bu nedenle H. pylori günümüzde yalnızca “ülser mikrobu” olarak değil, tedavi edilmesi gereken önemli bir kronik enfeksiyon olarak değerlendirilmektedir.

H. pylori ne kadar yaygındır?

H. pylori dünyadaki en yaygın kronik bakteriyel enfeksiyonlardan biridir.

Son büyük çalışmalarda dünya genelindeki sıklığının geçmiş yıllara göre azaldığı görülmektedir. 2015–2022 dönemini değerlendiren geniş bir araştırmada erişkinlerin yaklaşık %44’ünde H. pylori enfeksiyonu bulunduğu hesaplanmıştır.

Bu oran ülkeler arasında büyük farklılık gösterir. Sosyoekonomik koşullar, çocukluk dönemindeki yaşam şartları, kalabalık yaşam, hijyen ve temiz suya erişim enfeksiyonun görülme sıklığını etkileyebilir.

Türkiye’de de H. pylori yaygındır. Ancak çalışmaların yapıldığı dönem, bölge, yaş grubu ve kullanılan tanı yöntemleri farklı olduğundan günümüz Türkiye’sinin tamamını temsil eden tek bir yüzde vermek doğru değildir.

Prevalans ile insidans arasındaki fark nedir?

Prevalans, toplumda H. pylori taşıyan kişilerin oranını ifade eder.

İnsidans ise belirli bir zaman içerisinde ortaya çıkan yeni enfeksiyonları ifade eder.

H. pylori çoğunlukla çocukluk çağında edinildiğinden erişkinlerde yeni enfeksiyon gelişme oranı, enfeksiyonun toplumdaki toplam görülme sıklığından çok daha düşüktür.

Hijyen ve yaşam koşullarının iyileşmesiyle özellikle genç kuşaklarda enfeksiyon sıklığının giderek azalması beklenmektedir.

H. pylori nasıl bulaşır?

Bulaş mekanizmasının bütün ayrıntıları kesin olarak açıklığa kavuşmuş değildir. Ancak bakterinin esas olarak insandan insana geçtiği düşünülmektedir.

Olası bulaş yolları:

• Ağızdan ağıza,
• Dışkı-ağız yoluyla,
• Kusmuk veya mide içeriğiyle temas,
• Hijyen koşullarının yetersiz olduğu ortamlarda kontamine su veya gıdalar

olarak kabul edilmektedir.

Aynı evde yaşayan kişiler arasında enfeksiyonun daha sık görülmesi de aile içi bulaşın önemini desteklemektedir.

Bu nedenle 2024 ACG kılavuzu, H. pylori pozitif kişilerin erişkin ev halkı üyelerinin de test edilmesini değerlendirilmesi gereken gruplar arasına almıştır.

H. pylori’nin aynı tabaktan yemek yemek veya aynı ortamda bulunmakla mutlaka bulaşacağı şeklinde bir düşünce ise doğru değildir.

H. pylori midede nasıl yaşayabilir?

Mide oldukça asidik bir ortamdır. Buna rağmen H. pylori burada yaşamını sürdürebilecek özel özelliklere sahiptir.

Bakteri mide yüzeyindeki koruyucu mukus tabakasına yerleşir.

Üreaz adı verilen bir enzim üretir. Bu enzim aracılığıyla bakterinin çevresindeki asidik ortam kısmen nötralize edilir ve H. pylori kendisine yaşamını kolaylaştıran küçük bir alan oluşturur.

Bakterinin mide mukozasına tutunması ve oluşturduğu inflamasyon zaman içerisinde mide yüzeyinde hasara neden olabilir.

Ancak bu süreç herkeste aynı değildir. Bakterinin özellikleri, kişinin genetik yapısı, bağışıklık yanıtı, çevresel faktörler ve enfeksiyonun süresi hastalığın nasıl seyredeceğini etkiler.

H. pylori hangi hastalıklara yol açabilir?

H. pylori bulunan insanların büyük bölümünde ciddi bir hastalık gelişmez.

Bununla birlikte enfeksiyon aşağıdaki hastalıklarla ilişkilidir:

• Kronik gastrit
• Duodenum ülseri
• Mide ülseri
• Bazı hastalarda demir eksikliği anemisi
• Gastrik atrofi ve intestinal metaplazi
• MALT lenfoma
• Mide kanseri

H. pylori mide kanseri gelişimindeki en önemli değiştirilebilir risk faktörlerinden biridir.

Ancak H. pylori pozitif olmak kişinin mide kanseri olacağı anlamına gelmez. Enfekte kişilerin yalnızca küçük bir bölümünde kanser gelişir.

Buna rağmen bakterinin ortadan kaldırılması uzun vadede mide kanseri gelişme riskinin azaltılmasına katkıda bulunabilir.

H. pylori belirti verir mi?

Çoğu kişide hiçbir belirti olmayabilir.

Belirti olduğunda:

• Midenin üst kısmında ağrı veya yanma,
• Hazımsızlık,
• Şişkinlik,
• Bulantı,
• Erken doyma

gibi yakınmalar görülebilir.

Ancak bu belirtilerin hiçbiri H. pylori’ye özgü değildir. Aynı şikâyetler bakterisi olmayan kişilerde de görülebilir.

Bu nedenle yalnızca şikâyetlere bakarak H. pylori tanısı konulamaz.

Tanı nasıl konulur?

H. pylori tanısında hem endoskopi gerektirmeyen hem de endoskopi sırasında uygulanabilen yöntemler vardır.

Üre nefes testi

Hastanın özel bir madde içmesinden sonra verdiği nefes örneği analiz edilir.

Aktif enfeksiyonu göstermede oldukça güvenilir yöntemlerden biridir ve tedavi sonrasında bakterinin ortadan kaldırıldığını doğrulamak amacıyla da kullanılabilir.

Dışkıda H. pylori antijen testi

Dışkı örneğinde bakteriye ait antijenler araştırılır.

Aktif enfeksiyonun saptanmasında ve tedavi sonrasında eradikasyon kontrolünde kullanılabilir.

Gastroskopi ve biyopsi

Endoskopi yapılması gereken hastalarda mideden küçük biyopsiler alınabilir.

Bu örneklerde H. pylori çeşitli yöntemlerle araştırılabilir. Aynı zamanda gastrit, atrofi, intestinal metaplazi, ülser veya başka mide hastalıkları da değerlendirilebilir.

Kan testi

Kanda H. pylori’ye karşı gelişmiş antikorlar ölçülebilir.

Ancak antikorlar bakteri ortadan kaldırıldıktan sonra uzun süre pozitif kalabildiğinden kan testi aktif enfeksiyon ile geçirilmiş enfeksiyonu güvenilir biçimde ayıramaz.

Bu nedenle aktif enfeksiyonun veya tedavi başarısının değerlendirilmesinde nefes ve dışkı testleri genellikle daha değerlidir.

Her H. pylori pozitif kişi tedavi edilmeli midir?

Bu konuda yaklaşım son yıllarda belirgin biçimde değişmiştir.

Güncel ACG yaklaşımına göre aktif H. pylori enfeksiyonu saptanan kişiye eradikasyon tedavisi önerilmelidir.

Bunun temel nedenlerinden biri H. pylori’nin kronik bir enfeksiyon olması ve peptik ülser, MALT lenfoma ve mide kanseri gibi önemli hastalıklarla ilişkisidir.

Ancak burada önemli bir ayrım vardır:

Herkese gelişigüzel H. pylori testi yapmak ile aktif enfeksiyonu saptanan kişiyi tedavi etmek aynı şey değildir.

Kimin test edilmesi gerektiğine hastanın yaşı, yakınmaları, aile öyküsü, ülser öyküsü, mide kanseri riski ve diğer özellikleri değerlendirilerek karar verilmelidir.

Tedavisi nasıl yapılır?

Amaç bakteriyi mideden tamamen ortadan kaldırmaktır. Buna eradikasyon denir.

Tedavide mide asidini azaltan ilaçlarla birlikte birden fazla antibiyotik ve bazı tedavi rejimlerinde bizmut kullanılır.

Günümüzde antibiyotik direncinin artması nedeniyle geçmişte yaygın kullanılan her tedavi artık aynı başarıya sahip değildir.

Özellikle klaritromisin direnci önemli bir sorundur.

Türkiye’deki çalışmaları değerlendiren bir meta-analizde klaritromisin direncinin yaklaşık %27, metronidazol direncinin %28 ve levofloksasin direncinin yaklaşık %20 olduğu bildirilmiştir.

Bu nedenle tedavi seçimi hastanın daha önce kullandığı antibiyotiklere, varsa antibiyotik duyarlılık sonuçlarına, alerjilerine ve bölgesel direnç özelliklerine göre yapılmalıdır.

Güncel kılavuzlarda daha önce tedavi almamış ve antibiyotik duyarlılığı bilinmeyen uygun hastalar için önemli seçeneklerden biri 14 günlük bizmutlu dörtlü tedavidir.

Bazı hastalarda farklı tedavi seçenekleri de kullanılabilir.

Bu nedenle internette bulunan standart antibiyotik listelerine bakarak kendi kendine H. pylori tedavisi başlanması doğru değildir.

Tedavi bittikten sonra kontrol şart mı?

Evet. Bu çok önemli bir noktadır.

Şikâyetlerin ortadan kalkması bakterinin mutlaka temizlendiği anlamına gelmez.

H. pylori tedavisi alan her hastada eradikasyonun başarılı olup olmadığı doğrulanmalıdır.

Kontrol için:

• Üre nefes testi,
• Dışkıda H. pylori antijen testi veya
• Uygun durumda biyopsiye dayalı testler

kullanılabilir.

Kontrol testi antibiyotik tedavisi tamamlandıktan en az 4 hafta sonra yapılmalıdır.

Yanlış negatif sonuçları önlemek amacıyla PPI grubu mide ilaçlarının genellikle testten 2 hafta önce, antibiyotik ve bizmutun ise 4 hafta önce kesilmiş olması gerekir. İlaçların kesilmesi hastanın durumuna göre doktor tarafından planlanmalıdır.

Tedaviden sonra H. pylori tekrarlar mı?

Başarılı eradikasyon sonrasında yeniden enfeksiyon gelişebilir ancak erişkinlerde bunun sık görülen bir durum olmadığı düşünülmektedir.

Tedaviden kısa süre sonra test yeniden pozitifleşirse yeni bir enfeksiyondan çok ilk tedavinin bakteriyi tamamen ortadan kaldıramamış olması da düşünülmelidir.

H. pylori’den korunmak mümkün müdür?

Enfeksiyonu tamamen önleyen yaygın kullanımdaki bir aşı henüz bulunmamaktadır.

Temiz içme suyu, uygun gıda hijyeni, tuvalet sonrası ve yemek hazırlamadan önce ellerin yıkanması gibi genel hijyen önlemleri bulaş riskinin azaltılmasına yardımcı olabilir.

Ancak H. pylori çoğunlukla çocukluk döneminde edinildiği için erişkin yaşta alınan hijyen önlemleri mevcut enfeksiyonu ortadan kaldırmaz.

Prognoz nasıldır?

H. pylori enfeksiyonu uygun antibiyotik kombinasyonlarıyla çoğu hastada başarıyla tedavi edilebilir.

Tedavinin başarısında en önemli noktalar doğru ilaç kombinasyonunun seçilmesi, ilaçların önerilen süre boyunca eksiksiz kullanılması ve tedaviden sonra bakterinin ortadan kalktığının doğrulanmasıdır.

H. pylori’nin eradike edilmesi ülserlerin tekrarlama riskini önemli ölçüde azaltır ve uzun vadede mide kanserinden korunma açısından da önem taşır.

Güncellik: Bu bilgilendirme metni hazırlanırken 2024 American College of Gastroenterology (ACG) H. pylori kılavuzu ve güncel uluslararası bilimsel veriler dikkate alınmıştır.

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır. H. pylori için test ve tedavi kararı hastanın özelliklerine göre hekim tarafından verilmelidir.