Tümör Belirteçleri Yüksek Çıktı: Ne Anlama Gelir?

Tümör belirteci yüksekliği kanser tanısı değildir.

CEA, CA 19-9, CA-125 ve AFP gibi belirteçler bazı kanserlerde yükselebilir, ancak kanser dışındaki birçok hastalıkta da artabilir. Ayrıca bazı kanserlerde tümör belirteçleri tamamen normal olabilir.

Bu nedenle tümör belirteçleri tek başına “kanser var/yok testi” olarak değerlendirilmemelidir.

Tümör belirteci nedir?

Tümör belirteçleri, bazı kanser hücreleri tarafından veya vücudun bir hastalığa verdiği yanıt sonucunda kanda miktarı artabilen maddelerdir.

Bu testlerin önemli kullanım alanlarından biri, tanısı konmuş bazı kanserlerin tedaviye yanıtının ve hastalığın seyrinin izlenmesine yardımcı olmaktır. Bazı özel durumlarda tanısal değerlendirmeye de katkı sağlarlar.

Ancak çoğu tümör belirteci, hiçbir yakınması olmayan kişide tek başına genel kanser taraması yapmak için uygun değildir.

CEA yüksekliği ne anlama gelir?

CEA (Karsinoembriyonik Antijen) özellikle kolorektal kanserlerle ilişkilendirilen bir tümör belirtecidir. Ancak başka kanserlerde ve kanser dışı durumlarda da yükselebilir.

CEA;

• Kolon ve rektum kanseri
• Mide kanseri
• Pankreas kanseri
• Akciğer kanseri
• Meme kanseri
• Bazı diğer kanserler

durumunda yükselebilir. Ancak CEA yüksekliği bunlardan herhangi birinin bulunduğunu tek başına göstermez.

Sigara CEA’yı yükseltebilir mi?

Evet. Sigara kullanan kişilerde CEA düzeyi sigara kullanmayanlara göre daha yüksek olabilir.

Ayrıca bazı karaciğer hastalıkları, inflamatuvar hastalıklar, pankreas hastalıkları ve bağırsak hastalıkları gibi kanser dışı durumlarda da CEA yüksekliği görülebilir.

Bu nedenle CEA sonucunun yorumlanmasında sigara kullanımı ve eşlik eden hastalıklar dikkate alınmalıdır.

CEA yüksekse kolonoskopi gerekir mi?

Yalnızca CEA yüksekliğine bakılarak herkese kolonoskopi yapılmaz. Kolonoskopi gerekip gerekmediğine;

• Yaş
• Dışkıda kan
• Demir eksikliği anemisi
• Dışkılama alışkanlığındaki değişiklik
• Kilo kaybı
• Aile öyküsü
• Daha önceki polip öyküsü
• Kolorektal kanser tarama durumu

gibi faktörler değerlendirilerek karar verilir.

CEA, kolonoskopinin yerine geçen bir kolon kanseri tarama testi değildir.

CA 19-9 yüksekliği ne anlama gelir?

CA 19-9, özellikle pankreas ve safra yolları hastalıklarıyla ilişkilendirilen bir tümör belirtecidir. Bazı pankreas kanserlerinde, safra yolu kanserlerinde ve mide ile gastrointestinal sistemin bazı diğer kanserlerinde yükselebilir. Ancak:

CA 19-9 yüksekliği pankreas kanseri demek değildir.

CA 19-9 kanser olmadan yükselebilir mi?

Evet. Bu özellikle önemli bir noktadır. CA 19-9;

• Safra yolu tıkanıklığı
• Safra yolu enfeksiyonu (kolanjit)
• Safra taşı hastalıkları
• Pankreatit
• Bazı karaciğer hastalıkları

gibi iyi huylu durumlarda da yükselebilir.

Özellikle safra yolları tıkandığında CA 19-9 bazen belirgin derecede artabilir. Tıkanıklık giderildikten sonra değer düşebilir.

Bu nedenle CA 19-9 sonucunu değerlendirirken bilirubin, ALP, GGT ve görüntüleme bulguları son derece önemlidir.

CA 19-9 normal ise pankreas kanseri yok mudur?

Hayır. Normal CA 19-9 pankreas kanserini kesin olarak dışlamaz. Ayrıca insanların küçük bir bölümünde genetik özellikler nedeniyle CA 19-9 yeterince üretilemeyebilir.

Dolayısıyla:

• Yüksek CA 19-9 → tek başına kanser tanısı koydurmaz.
• Normal CA 19-9 → kanseri kesin olarak dışlamaz.

CA-125 yüksekliği ne anlama gelir?

CA-125 en çok over (yumurtalık) kanseri ile ilişkilendirilse de yalnızca kansere özgü bir belirteç değildir.

Gastroenteroloji açısından da önemlidir; çünkü karın zarının (periton) etkilendiği ve karında sıvı biriktiği bazı durumlarda yükselebilir.

CA-125 kanser olmadan yükselir mi?

Evet. CA-125;

• Adet dönemi
• Endometriozis
• Gebelik
• Pelvik inflamatuvar durumlar
• Karaciğer hastalıkları
• Siroz
• Karında sıvı birikmesi (asit)
• Peritonun etkilendiği bazı hastalıklar

gibi kanser dışı durumlarda da yükselebilir.

Özellikle siroz ve asiti bulunan hastalarda CA-125 yüksekliği görülebilir ve bu tek başına kanser anlamına gelmez.

CA-125 yüksek — yumurtalık kanseri mi?

Hayır. CA-125 tek başına yumurtalık kanseri tanısı koydurmaz.

Sonuç gerektiğinde jinekolojik değerlendirme, ultrasonografi, diğer görüntüleme yöntemleri, hastanın yaşı ve menopoz durumu ile klinik bulgular ile birlikte değerlendirilir.

AFP yüksekliği ne anlama gelir?

AFP (Alfa-fetoprotein) erişkinlerde özellikle karaciğer hastalıklarının değerlendirilmesinde karşılaşılan önemli bir belirteçtir.

AFP bazı hepatoselüler karsinomlarda (primer karaciğer kanseri) ve germ hücreli tümörlerde yükselebilir. Ancak AFP yüksekliği de tek başına kanser tanısı değildir.

AFP karaciğer hastalıklarında kanser olmadan yükselir mi?

Evet. AFP bazı aktif karaciğer hastalıklarında ve karaciğer hücrelerinin yenilenmesinin arttığı durumlarda yükselebilir. Örneğin bazı akut hepatitler, kronik hepatitler ve siroz durumlarında AFP artışı görülebilir.

Bu nedenle AFP sonucu karaciğer testleri ve görüntüleme bulgularıyla birlikte değerlendirilmelidir.

Gebelikte AFP yükselir mi?

Evet. AFP fetal yaşamda doğal olarak üretilen bir proteindir. Bu nedenle gebelikte anne kanındaki AFP düzeyleri farklı şekilde değerlendirilir.

Gebelik sırasında yapılan AFP ölçümü ile erişkin bir kişide karaciğer hastalığının değerlendirilmesi amacıyla yapılan AFP ölçümünün yorumu aynı değildir.

Değer ne kadar yüksekse kanser ihtimali o kadar mı fazladır?

Bu kadar basit değildir.

Belirtecin ne kadar yükseldiği, hangi belirteç olduğu ve hastanın klinik durumu önemlidir. Hafif yüksekliklerin kanser dışı nedenleri oldukça sık olabilir. Bazı durumlarda belirgin yükseklik daha fazla araştırma gerektirir.

Ancak hiçbir tümör belirteci için yalnızca rakama bakarak “bu değer yüksek, kesin kanser” denilemez.

Tek ölçüm mü, değişim mi daha önemli?

Özellikle tanısı konmuş bir hastalığın izleminde tümör belirtecinin zaman içindeki değişimi tek bir değerden daha anlamlı olabilir. Örneğin;

• 35 → 38 → 36
• 35 → 90 → 250

şeklindeki değişimler aynı değildir.

Ancak yükselme eğilimi de tek başına kanser tanısı koydurmaz; nedeni araştırılmalıdır.

Belirtecim yüksek çıktı; hemen PET-BT yaptırmalı mıyım?

Genellikle hayır.

Tek bir tümör belirteci yüksekliği nedeniyle doğrudan PET-BT yaptırmak uygun bir yaklaşım değildir. Öncelikle;

• Neden testin istendiği
• Hastanın yakınmaları
• Muayene bulguları
• Diğer laboratuvar sonuçları
• Önceki sonuçlar
• Yaş ve risk faktörleri

değerlendirilir. Buna göre ultrasonografi, BT, MR, endoskopi, kolonoskopi, EUS veya başka incelemelerden hangisinin gerekli olduğuna karar verilir.

Dört belirteci birden yaptırırsam kanser taraması olur mu?

Hayır.

CEA, CA 19-9, CA-125 ve AFP’nin birlikte normal çıkması “vücutta kanser yok” anlamına gelmez. Benzer şekilde bunlardan birinin yüksek çıkması da “kanser var” anlamına gelmez.

Tümör belirteçlerinden oluşan geniş paneller sağlıklı kişilerde genel kanser taramasının yerini tutmaz. Kanser taraması kişinin yaşına ve risklerine uygun, etkinliği gösterilmiş yöntemlerle yapılmalıdır.

Tümör belirteci yüksek çıkınca ne yapılır?

Öncelikle testin neden istendiği bilinmelidir. Hekim;

• Sonucun ne kadar yüksek olduğunu
• Önceki sonuçları
• Yüksekliğin kalıcı olup olmadığını
• Hastanın yakınmalarını
• Sigara kullanımını
• Karaciğer ve safra yolu testlerini
• Diğer hastalıklarını
• Kullanılan ilaçları
• Görüntüleme sonuçlarını

birlikte değerlendirir. Gerekirse belirteç tekrar ölçülebilir veya uygun görüntüleme/endoskopik inceleme planlanabilir.

Kısaca hangi belirteç neyle ilişkilidir?

Belirteç	Sıklıkla ilişkilendirildiği durumlar	Kanser dışı yükselme örnekleri
CEA	Özellikle kolorektal kanser ve bazı diğer kanserler	Sigara, inflamasyon, bazı karaciğer ve gastrointestinal hastalıklar
CA 19-9	Pankreas ve safra yolu kanserleri	Safra yolu tıkanıklığı, kolanjit, pankreatit, karaciğer hastalıkları
CA-125	Özellikle over kanseri, peritoneal hastalıklar	Adet, endometriozis, gebelik, siroz ve asit
AFP	Hepatoselüler karsinom, bazı germ hücreli tümörler	Gebelik, hepatit ve bazı kronik karaciğer hastalıkları

Hangi belirtiler varsa değerlendirme geciktirilmemelidir?

Tümör belirteci yüksekliğine;

• Açıklanamayan kilo kaybı
• Dışkıda kan veya siyah dışkılama
• Yeni gelişen sarılık
• Giderek artan karın şişliği
• Belirgin iştahsızlık veya erken doyma
• Geçmeyen veya giderek artan karın ağrısı
• Açıklanamayan demir eksikliği anemisi
• Dışkılama alışkanlığında kalıcı değişiklik

eşlik ediyorsa nedeninin araştırılması önemlidir.

Belirteciniz yüksek çıktıysa ne yapmalısınız?

1. Panik yapmayın. Tümör belirteci yüksekliği kanser tanısı değildir.
2. Sonucu görmezden de gelmeyin. Yüksekliğin nedeni klinik durumla birlikte değerlendirilmelidir.
3. Önceki sonuçlarınızı bulun. Zaman içindeki değişim yararlı bilgi sağlayabilir.
4. Testin neden istendiğini öğrenin. Tarama, tanıya yardımcı olma ve bilinen bir kanseri izleme birbirinden farklı amaçlardır.
5. Diğer tetkiklerle birlikte değerlendirin. Tek bir tümör belirtecine bakarak tanı konulmaz.
6. Kendi kendinize görüntüleme yaptırmayın. Hangi incelemenin gerekli olduğuna klinik değerlendirme sonrasında karar verilmelidir.

Unutmayın

• CEA yüksek Tek başına kolon kanseri anlamına gelmez.
• CA 19-9 yüksek Tek başına pankreas kanseri anlamına gelmez; safra yolu tıkanıklığında da yükselebilir.
• CA-125 yüksek Tek başına yumurtalık kanseri anlamına gelmez; siroz ve asitte de yükselebilir.
• AFP yüksek Tek başına karaciğer kanseri anlamına gelmez.
• Tümör belirteci yüksekliği Tanı değil, gerektiğinde araştırılması gereken bir laboratuvar bulgusudur.
• Belirteçlerin normal olması Kanseri kesin olarak dışlamaz.