Ağız içinde tekrarlayan yaralar bazen yalnızca ağızla ilgili bir sorun değildir. Özellikle sık tekrarlayan veya geç iyileşen aftlar, bazı bağırsak hastalıklarının ve beslenme eksikliklerinin habercisi olabilir.
Aft nedir?
Aft, ağız içini kaplayan hassas dokuda oluşan, genellikle yuvarlak veya oval şekilli, ağrılı ve yüzeysel bir yaradır.
Çoğunlukla ortası beyazımsı veya sarımsı, çevresi ise kırmızı renktedir. Dilin kenarlarında, dudakların ve yanakların iç yüzeylerinde, ağız tabanında veya yumuşak damakta görülebilir.
Aftlar yemek yerken, konuşurken ve diş fırçalarken ağrıya neden olabilir. Özellikle asitli, baharatlı ve sıcak yiyecekler ağrıyı artırabilir.
Aftlar bulaşıcı değildir. Uçuklardan farklı olarak herpes virüsünden kaynaklanmazlar.
Aftlar neden oluşur?
Aftların ortaya çıkmasında tek bir neden bulunmayabilir. Genetik yatkınlık, bağışıklık sisteminin verdiği yanıt ve çevresel faktörler birlikte rol oynayabilir.
Aft oluşumunu kolaylaştırabilen durumlar şunlardır:
- Stres ve uykusuzluk
- Yanlışlıkla yanağı veya dili ısırmak
- Sert diş fırçalama ve ağız içi travmalar
- Demir, B12 vitamini ve folat eksikliği
- Bazı yiyeceklere karşı kişisel hassasiyet
- Hormonal değişiklikler
- Bazı ilaçlar
- Bağışıklık sistemiyle ilişkili hastalıklar
- Crohn hastalığı, çölyak hastalığı ve bazı diğer sistemik hastalıklar
Aftların önemli bir bölümünde altta yatan ciddi bir hastalık bulunmaz. Ancak sık tekrarlayan aftların nedeninin araştırılması gerekebilir.
Aftların çeşitleri
1. Küçük aftlar (Minör aft)
En sık görülen aft tipidir.
Genellikle 1 cm’den küçüktür. Çoğunlukla 7–14 gün içerisinde iz bırakmadan iyileşir.
2. Büyük aftlar (Majör aft)
Daha büyük, derin ve ağrılı yaralardır.
İyileşmeleri haftalar sürebilir. Bazen iz bırakarak iyileşebilirler.
3. Herpetiform aftlar
Çok sayıda, küçük ve birbirine yakın yaralar şeklinde görülür.
İsim benzerliğine rağmen herpes virüsüyle ilişkili değildir.
Ağız Aftları ile Gastroenterolojik Hastalıklar Arasındaki İlişki
Ağız ve bağırsaklar, sindirim sisteminin farklı bölümleridir. Bazı hastalıklar hem bağırsakları hem de ağız içindeki dokuları etkileyebilir.
Bu nedenle özellikle tekrarlayan aftlara karın ağrısı, ishal, kilo kaybı, kansızlık veya beslenme eksiklikleri eşlik ediyorsa gastroenterolojik değerlendirme önem kazanır.
1. Crohn hastalığı ve ağız aftları
Crohn hastalığı, ağızdan anüse kadar sindirim sisteminin herhangi bir bölümünü etkileyebilen kronik iltihabi bir bağırsak hastalığıdır.
Crohn hastalarında ağız içinde tekrarlayan aft benzeri yaralar görülebilir.
Bazı hastalarda ağız bulguları, bağırsak şikâyetlerinden önce ortaya çıkabilir.
Crohn hastalığında ağız içinde yalnızca aftlar değil, dudaklarda şişlik, ağız mukozasında kalınlaşma ve bazı karakteristik değişiklikler de görülebilir.
Aftlara aşağıdaki belirtiler eşlik ediyorsa Crohn hastalığı açısından değerlendirme gerekebilir:
- Uzun süren veya tekrarlayan ishal
- Karın ağrısı
- İstem dışı kilo kaybı
- Kansızlık
- Dışkıda kan
- Makatta apse veya fistül
- Açıklanamayan ateş ve halsizlik
Crohn hastalığında aft oluşumu, hastalığın neden olduğu bağışıklık sistemi değişiklikleriyle veya demir, B12 vitamini ve folat gibi besin öğelerinin eksikliğiyle ilişkili olabilir.
Önemli: Ağızda aft bulunması tek başına Crohn hastalığı tanısı koydurmaz.
2. Ülseratif kolit ve ağız aftları
Ülseratif kolit, kalın bağırsağı etkileyen kronik iltihabi bir bağırsak hastalığıdır.
Crohn hastalığında olduğu gibi ülseratif kolitte de bağırsak dışı belirtiler görülebilir. Bunlardan biri ağız içindeki yaralardır.
Ülseratif kolit hastalarında tekrarlayan aftlar gelişebilir. Ancak ağız aftları Crohn hastalığına özgü değildir ve ülseratif kolit tanısını da tek başına desteklemez.
Bazı hastalarda ağız yaraları hastalığın aktif olduğu dönemlerde artabilir. Bununla birlikte aftların görülmesi her zaman bağırsaktaki hastalığın şiddetiyle paralel değildir.
Ülseratif kolitte ayrıca piyostomatitis vejetans adı verilen, ağız içinde çok sayıda küçük iltihaplı kabarcık ve yüzeysel yaralarla seyreden, nadir fakat dikkat çekici bir ağız tutulumu gelişebilir.
Özellikle kanlı ishal, dışkılama sıklığında artış ve karın ağrısıyla birlikte ortaya çıkan ağız yaraları değerlendirilmelidir.
3. Çölyak hastalığı ve tekrarlayan aftlar
Çölyak hastalığı, genetik yatkınlığı bulunan kişilerde gluten tüketimiyle tetiklenen, bağışıklık sistemi aracılı bir ince bağırsak hastalığıdır.
Çölyak hastalığında ince bağırsak mukozası zarar görebilir ve bazı besin öğelerinin emilimi bozulabilir.
Tekrarlayan ağız aftları çölyak hastalığının bağırsak dışı belirtilerinden biri olabilir.
Bazı kişilerde belirgin ishal veya karın ağrısı bulunmadan da ağız aftları ortaya çıkabilir.
Çölyak hastalığında aft oluşumuna katkıda bulunabilecek durumlar:
- Demir eksikliği
- Folat eksikliği
- B12 vitamini eksikliği
- Bağışıklık sistemiyle ilişkili mekanizmalar
Tekrarlayan aftlara demir eksikliği anemisi, karında şişkinlik, kronik ishal, kilo kaybı veya ailede çölyak hastalığı öyküsü eşlik ediyorsa çölyak araştırılması uygun olabilir.
Çölyak hastalığı açısından genellikle total IgA ve doku transglutaminaz IgA antikoru gibi kan testlerinden yararlanılır. Gerekli durumlarda endoskopi ve ince bağırsak biyopsisi yapılabilir.
Önemli: Çölyak hastalığı araştırılmadan önce glutensiz diyete başlanması, tanı testlerinin güvenilirliğini azaltabilir.
4. Behçet hastalığı ve ağız aftları
Behçet hastalığı, tekrarlayan ağız yaralarının önemli nedenlerinden biridir.
Bu hastalıkta ağız aftları sıklıkla tekrarlayabilir ve bazen çok sayıda olabilir.
Ağız yaralarına ek olarak genital bölgede yaralar, göz iltihabı, deri bulguları ve eklem yakınmaları görülebilir.
Behçet hastalığı bazı hastalarda sindirim sistemini de etkileyebilir.
Bağırsak tutulumu geliştiğinde karın ağrısı, ishal ve bağırsak ülserleri ortaya çıkabilir.
Bağırsak Behçet hastalığı ile Crohn hastalığı bazen benzer bulgular gösterebilir. Bu nedenle ayırıcı tanı önemlidir.
Ağız aftlarına genital ülser veya gözde ağrı, kızarıklık ve görme değişikliği eşlik ediyorsa Behçet hastalığı mutlaka düşünülmelidir. Görme değişikliği acil değerlendirme gerektirir.
5. Vitamin ve mineral eksiklikleri
Tekrarlayan aftların araştırılmasında beslenme eksiklikleri önemli bir yer tutar.
Özellikle şu eksiklikler aftlarla ilişkili olabilir:
Demir eksikliği: Kansızlık, halsizlik ve ağız mukozasında değişikliklere neden olabilir.
B12 vitamini eksikliği: Dil ağrısı, dil yüzeyinde düzleşme, ağızda yanma ve aft benzeri yaralarla ilişkili olabilir.
Folat eksikliği: Ağız mukozasının yenilenmesini etkileyerek aft oluşumuna katkıda bulunabilir.
Çinko eksikliği: Bazı hastalarda ağız mukozasının iyileşmesini etkileyebilir.
Bu eksiklikler yetersiz beslenmeden kaynaklanabileceği gibi çölyak hastalığı, Crohn hastalığı veya bazı emilim bozuklukları sonucunda da gelişebilir.
Eksiklik saptanmadan gelişigüzel vitamin veya mineral kullanılması yerine, gerekli kan testleriyle durumun değerlendirilmesi daha uygundur.
6. Diğer sindirim sistemi hastalıkları
Tekrarlayan ağız yaraları bazen başka sindirim sistemi sorunlarıyla da ilişkili olabilir.
Örneğin mide veya ince bağırsak hastalıklarına bağlı B12 vitamini ve demir eksiklikleri ağız mukozasında değişikliklere yol açabilir.
Geçirilmiş mide veya bağırsak ameliyatlarından sonra gelişen beslenme eksiklikleri de ağız sağlığını etkileyebilir.
Ancak her ağız yarasını bir mide veya bağırsak hastalığına bağlamak doğru değildir.
Özellikle mide asidi, reflü veya Helicobacter pylori enfeksiyonunun tekrarlayan aftların doğrudan nedeni olduğu kesin olarak gösterilmiş değildir. Bu nedenle yalnızca aft bulunduğu için bu hastalıklara yönelik tedavi başlanması uygun değildir.
Aftlar Ne Zaman Önemsenmelidir?
Aşağıdaki durumlarda hekime başvurulması önerilir:
- Ağız yarasının iki haftadan uzun sürmesi veya iyileşme göstermemesi
- Yaraların çok sık tekrarlaması
- Yaraların büyük, derin veya çok ağrılı olması
- Yemek yemeyi ve sıvı içmeyi zorlaştırması
- Aftlarla birlikte uzun süren ishal veya karın ağrısı bulunması
- Açıklanamayan kilo kaybı veya kansızlık olması
- Genital bölgede yaralar gelişmesi
- Gözde kızarıklık, ağrı veya görme değişikliği olması
- Boyunda şişlik, ağızda sertleşme veya kolay kanayan bir yara bulunması
Özellikle iyileşmeyen, sert kenarlı veya tek taraflı ağız yaralarının başka hastalıklardan ayırt edilmesi gerekir. Her ağız yarası aft değildir.
Aftların Nedeni Nasıl Araştırılır?
Hekim öncelikle yaraların ne sıklıkta ortaya çıktığını, ne kadar sürdüğünü ve eşlik eden şikâyetleri değerlendirir.
Gerekli görülen hastalarda şu incelemeler yapılabilir:
- Tam kan sayımı
- Demir ve ferritin düzeyleri
- B12 vitamini ve folat düzeyleri
- Gerekli durumlarda çinko düzeyi
- Çölyak hastalığına yönelik kan testleri
- Bağırsak iltihabından şüphelenildiğinde dışkıda kalprotektin
- Klinik bulgulara göre kolonoskopi ve/veya gastroskopi
Bu testlerin tamamı her aft hastasında gerekli değildir.
Tetkikler, hastanın şikâyetlerine ve muayene bulgularına göre seçilir.
Aftlar Nasıl Tedavi Edilir?
Tedavi, aftların sıklığına, büyüklüğüne, ağrı şiddetine ve altta yatan nedene göre değişir.
Evde alınabilecek önlemler
Ağız içini tahriş eden sert, çok sıcak, asitli veya baharatlı yiyeceklerden uzak durulabilir.
Yumuşak bir diş fırçası kullanılmalı ve ağız hijyenine dikkat edilmelidir.
Alkol içeren ağız gargaraları bazı kişilerde tahrişi artırabilir.
Yeterli sıvı alınması ve dengeli beslenme önemlidir.
İlaç tedavisi
Ağrıyı azaltmak ve iyileşmeyi kolaylaştırmak amacıyla hekim önerisiyle ağız içine uygulanan koruyucu veya ağrı azaltıcı ürünler kullanılabilir.
Tekrarlayan aftlarda lokal kortikosteroid içeren tedaviler yararlı olabilir.
Çok sık tekrarlayan veya ağır aftlarda daha farklı tedaviler gerekebilir.
Antibiyotikler, antiviral ilaçlar veya mantar ilaçları sıradan aftların rutin tedavisi değildir.
Altta yatan hastalığın tedavisi
Aftların Crohn hastalığı, çölyak hastalığı veya bir beslenme eksikliğiyle ilişkili olduğu belirlenirse esas hastalığın tedavisi önem kazanır.
Örneğin çölyak hastalığında uygun glutensiz diyet, beslenme eksikliklerinin düzeltilmesi ve hastalığın kontrol altına alınması ağız yaralarının azalmasına katkıda bulunabilir.
Crohn hastalığında ise bağırsak iltihabının kontrol altına alınması bazı hastalarda ağız bulgularını da iyileştirebilir.
Sık Sorulan Sorular
Ağız aftı kanser belirtisi midir?
Tipik, tekrarlayan ve kısa sürede iyileşen aftlar genellikle kanserle ilişkili değildir. Ancak özellikle iki haftayı aşan, iyileşmeyen veya sertleşen ağız yaraları mutlaka muayene edilmelidir.
Aftı olan herkes kolonoskopi yaptırmalı mı?
Hayır. Yalnızca ağız aftı bulunması kolonoskopi yapılmasını gerektirmez. Karın ağrısı, kronik ishal, dışkıda kan, kilo kaybı, kansızlık veya diğer uyarıcı bulgular varsa gastroenterolojik inceleme planlanabilir.
Aftlar çölyak hastalığının tek belirtisi olabilir mi?
Evet. Bazı çölyak hastalarında belirgin sindirim sistemi yakınmaları olmadan tekrarlayan aftlar görülebilir. Ancak her tekrarlayan aft çölyak hastalığı anlamına gelmez.
Aftlar Crohn hastalığının ilk belirtisi olabilir mi?
Evet. Bazı hastalarda ağız bulguları bağırsak belirtilerinden önce ortaya çıkabilir. Bununla birlikte aftlar çok sayıda farklı nedenle gelişebildiğinden yalnızca bu bulguyla Crohn hastalığı tanısı konulamaz.
Aftlar bulaşıcı mıdır?
Hayır. Tekrarlayan aftöz stomatit bulaşıcı bir hastalık değildir.
Sonuç
Ağız aftları çoğu zaman kendiliğinden iyileşen, yaygın ve iyi huylu yaralardır.
Bununla birlikte özellikle sık tekrarlayan, büyük veya geç iyileşen aftlar bazı sistemik hastalıklarla ilişkili olabilir.
Crohn hastalığı, ülseratif kolit, çölyak hastalığı, Behçet hastalığı ve beslenme eksiklikleri bu açıdan değerlendirilmesi gereken durumlardır.
Ağız yaralarına uzun süren ishal, karın ağrısı, kilo kaybı veya kansızlık eşlik ediyorsa gastroenteroloji uzmanına başvurulması uygun olacaktır.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı ve tedavi için hekim değerlendirmesinin yerini tutmaz.
Kaynaklar
- Prof. Dr. Ali Tüzün İnce