Demir ve Ferritin Düşüklüğü veya Yüksekliği Ne Anlama Gelir?

Kan tahlillerinde serum demiri ve ferritin, vücudun demir durumunu değerlendirmek için kullanılan testlerdir. Ancak aynı şeyi göstermezler.

• Serum demiri — o anda kanda dolaşan demir miktarı hakkında bilgi verir.
• Ferritin — vücudun demir depolarını değerlendirmede kullanılan en önemli göstergelerden biridir.

Bu nedenle serum demirinin tek başına düşük veya yüksek olmasıyla tanı konulmaz.

Ferritin nedir?

Ferritin, demirin hücrelerde depolanmasını sağlayan bir proteindir. Kandaki ferritin düzeyi çoğu durumda vücuttaki demir depoları hakkında bilgi verir.

Düşük ferritin, demir eksikliği açısından güçlü bir bulgudur.

Ancak ferritin yalnızca demir depolarını gösteren bir protein değildir. Ferritin aynı zamanda inflamasyon sırasında yükselebilen bir akut faz reaktanıdır. Bu nedenle yüksek ferritin her zaman vücutta fazla demir bulunduğu anlamına gelmez.

Ferritin neden düşer?

Ferritin düşüklüğünün en önemli nedeni demir depolarının azalmasıdır. Bunun başlıca nedenleri:

Kan kaybı

• Yoğun veya uzun süren adet kanamaları
• Mide veya bağırsak sisteminden gizli kanamalar
• Tekrarlayan başka kan kayıpları

Yetersiz demir alımı

Beslenmeyle yeterli demir alınmaması.

Demir ihtiyacının artması

Özellikle büyüme dönemleri ve gebelik gibi durumlarda demir gereksinimi artabilir.

Emilim bozukluğu

Demirin bağırsaklardan yeterince emilememesi. Örneğin;

• Çölyak hastalığı
• Bazı mide ve ince bağırsak hastalıkları
• Mide veya bağırsak ameliyatları

demir emilimini etkileyebilir.

Ferritin düşük ama hemoglobin normal olabilir mi?

Evet. Bu oldukça önemli bir noktadır.

Demir eksikliği gelişirken önce demir depoları boşalmaya başlar. Bu aşamada ferritin düşmüş olabilir ancak hemoglobin henüz normal kalabilir. Daha sonra eksiklik ilerlerse hemoglobin de düşebilir ve demir eksikliği anemisi gelişebilir.

Yani:

• Ferritin düşük + hemoglobin normal — demir depoları azalmış olabilir.
• Ferritin düşük + hemoglobin düşük — demir eksikliği anemisi olasılığı artar.

Demir eksikliği anemisi nedir?

Demir eksikliği yeterince ilerlediğinde hemoglobin üretimi etkilenir ve kansızlık gelişebilir. Hastada;

• Halsizlik
• Çabuk yorulma
• Nefes darlığı
• Çarpıntı
• Baş dönmesi
• Solukluk
• Konsantrasyon güçlüğü

gibi belirtiler görülebilir. Ancak bazı kişilerde belirgin yakınma olmayabilir.

Demir eksikliğinde asıl soru nedir?

Demir eksikliği bir tanı olmakla birlikte, çoğu zaman asıl soru şudur: “Demir neden azaldı?”

Yalnızca demir ilacı vererek değeri yükseltmek her zaman yeterli değildir. Özellikle erişkinlerde kan kaybının kaynağının araştırılması gerekebilir.

Sindirim sistemi kanaması demir eksikliği yapabilir mi?

Evet.

Mide veya bağırsaklardan uzun süre küçük miktarlarda kan kaybı meydana gelebilir. Bu kanama her zaman gözle görülmez; kişinin dışkısı tamamen normal görünebilir.

Gastrointestinal kan kaybına yol açabilecek nedenler arasında;

• Mide veya duodenum ülserleri
• Gastrit
• Kolon polipleri
• Kolorektal kanser
• İnflamatuvar bağırsak hastalıkları
• Damar kaynaklı kanamalar
• Diğer gastrointestinal hastalıklar

bulunabilir.

Özellikle erkeklerde ve menopoz sonrası kadınlarda açıklanamayan demir eksikliği gastrointestinal kan kaybı açısından önemlidir. Bu durum otomatik olarak kanser anlamına gelmez; ancak nedeninin araştırılması gerekir.

Demir eksikliğinde gastroskopi veya kolonoskopi gerekir mi?

Her demir veya ferritin düşüklüğünde otomatik olarak endoskopi ve kolonoskopi yapılmaz. Karar;

• Yaş
• Cinsiyet
• Menopoz durumu
• Hemoglobin düzeyi
• Eksikliğin derecesi
• Gastrointestinal yakınmalar
• Aile öyküsü
• Gözle görülür veya gizli kanama bulguları
• Önceki tetkikler

birlikte değerlendirilerek verilir. Bazı kişilerde gastroskopi ve/veya kolonoskopi gerekebilir.

Serum demiri neden tek başına yeterli değildir?

Serum demiri gün içinde değişebilir ve;

• Beslenmeden
• Demir ilacı kullanımından
• İnflamasyondan
• Çeşitli hastalıklardan

etkilenebilir.

Bu nedenle demir durumunu değerlendirmek için yalnızca serum demirine bakılmaz. Hekim gerekli gördüğünde ferritin, transferrin, total demir bağlama kapasitesi (TDBK), transferrin satürasyonu, hemoglobin, MCV ve CRP sonuçlarını birlikte değerlendirir.

Ferritin yüksekliği ne anlama gelir?

Burada çok sık yapılan bir yanlış vardır: “Ferritin yüksek = vücutta mutlaka fazla demir var” demek değildir.

Ferritin bir akut faz reaktanıdır. Bu nedenle vücuttaki inflamasyon sırasında yükselebilir. Ferritin yüksekliğinin nedenleri arasında;

• Enfeksiyonlar
• İnflamatuvar hastalıklar
• Karaciğer hastalıkları
• Metabolik bozukluklarla ilişkili durumlar
• Alkol kullanımı
• Demir yüklenmesi
• Bazı hematolojik ve diğer hastalıklar

bulunabilir. Bu nedenle yüksek ferritin sonucunun nedeni araştırılırken başka testlere de bakılır.

Demir yüklenmesi nasıl anlaşılır?

Ferritin yüksekliğinde demir yüklenmesi olasılığını değerlendirmek için özellikle transferrin satürasyonu önemlidir.

Hekim; ferritin, serum demiri, transferrin/TDBK ve transferrin satürasyonu sonuçlarını birlikte değerlendirir. Gerekli durumlarda kalıtsal demir yüklenmesi hastalıkları, özellikle hemokromatozis, açısından ek incelemeler yapılabilir.

Tek başına ferritin yüksekliği hemokromatozis tanısı koydurmaz.

Karaciğer hastalıklarında ferritin yükselir mi?

Evet. Ferritin karaciğer hastalıklarında yüksek bulunabilir. Örneğin bazı yağlı karaciğer hastalıklarında, hepatitlerde, alkole bağlı karaciğer hasarında ve diğer karaciğer hastalıklarında ferritin artabilir.

Bu nedenle ferritin yüksekliğinde ALT, AST, GGT ve diğer karaciğer testlerinin değerlendirilmesi yararlı olabilir.

Enfeksiyon sırasında ferritin yükselir mi?

Evet. Ferritin inflamasyon sırasında yükselebildiği için akut enfeksiyon sırasında normalden yüksek bulunabilir. Bu nedenle yüksek ferritin sonucu CRP ve diğer klinik bulgularla birlikte değerlendirilmelidir.

Ferritin normal olsa bile demir eksikliği olabilir mi?

Bazı durumlarda evet.

Özellikle inflamasyon bulunan kişilerde ferritin inflamasyon nedeniyle yükselmiş veya normal aralıkta kalmış olabilir. Bu durum gerçek demir eksikliğini maskeleyebilir.

Bu nedenle klinik şüphe varsa yalnızca ferritine bakmak yerine transferrin satürasyonu, serum demiri, TDBK/transferrin, CRP ve hemogram gibi sonuçlar birlikte değerlendirilir.

Demir ilacına kendim başlayabilir miyim?

Önerilmez.

Demir eksikliği saptandığında hem eksikliğin derecesinin hem de nedeninin belirlenmesi önemlidir. Gereksiz demir kullanımı;

• Bulantı
• Karın ağrısı
• Kabızlık
• Dışkının koyulaşması

gibi yan etkilere neden olabilir. Ayrıca gerçek bir demir yüklenmesi bulunan kişide gereksiz demir kullanımı uygun değildir.

Demir ilacı dışkıyı siyah yapar mı?

Evet. Ağızdan kullanılan demir preparatları dışkının koyu, hatta siyaha yakın görünmesine neden olabilir.

Ancak katranımsı, yapışkan, kötü kokulu siyah dışkı — özellikle halsizlik, baş dönmesi veya karın yakınmalarıyla birlikteyse — gastrointestinal kanamayı düşündürebilir.

Bu nedenle her siyah dışkıyı otomatik olarak demir ilacına bağlamak doğru değildir.

Ne zaman daha hızlı değerlendirme gerekir?

Demir/ferritin düşüklüğüne veya kansızlığa;

• Siyah, katranımsı dışkılama
• Dışkıda belirgin kan
• Kanlı kusma
• Bayılma veya ciddi baş dönmesi
• Nefes darlığı veya belirgin çarpıntı
• Açıklanamayan kilo kaybı
• Giderek artan halsizlik

eşlik ediyorsa değerlendirme geciktirilmemelidir. Fazla miktarda kanama, bayılma veya ciddi genel durum bozukluğunda acil değerlendirme gerekebilir.

Sonucunuz anormalse ne yapılır?

1. Tek bir değere bakmayın. Serum demiri, ferritin ve hemoglobin aynı şeyi göstermez.
2. Hemogramınızı değerlendirin. Hemoglobin ve MCV önemli bilgiler verir.
3. Ferritin düşükse nedenini araştırın. Özellikle açıklanamayan kan kaybı gözden kaçırılmamalıdır.
4. Ferritin yüksekse “fazla demirim var” diye düşünmeyin. İnflamasyon ve karaciğer hastalıkları dahil birçok neden olabilir.
5. Transferrin satürasyonu önemli olabilir. Özellikle demir yüklenmesi şüphesinde değerlendirilir.
6. Kendi kendinize demir başlamayın veya bırakmayın. Tedavi nedenine göre planlanmalıdır.

Unutmayın

• Düşük ferritin Demir depolarının azaldığını güçlü biçimde düşündürür.
• Düşük ferritin + normal hemoglobin Anemi gelişmeden önceki demir eksikliği olabilir.
• Düşük ferritin + düşük hemoglobin Demir eksikliği anemisini düşündürür.
• Yüksek ferritin Her zaman demir fazlalığı anlamına gelmez.
• Yüksek ferritin + yüksek transferrin satürasyonu Demir yüklenmesi açısından değerlendirme gerektirebilir.
• Ferritin normal + inflamasyon Bazı hastalarda demir eksikliğini tamamen dışlamayabilir.