Acil Randevu Bilgisi
Türkçe

Hastalık adı, işlem adı veya bir şikâyet yazın. Örneğin: reflü, kolonoskopi, mide yanması.

Crohn ve Ülseratif Kolitte Yeni Nesil ve İleri Basamak Tedaviler

Diğer adları: İBH ileri tedavi · Biyolojik tedavi · Dördüncü basamak tedavi · JAK inhibitörü · Anti-TNF · Vedolizumab · Ustekinumab · Risankizumab · Upadasitinib · Ozanimod

Crohn hastalığı ve ülseratif kolitte birden fazla tedaviye rağmen hastalığın devam etmesi, tedavi seçeneklerinin tükendiği anlamına gelmez; yeni biyolojik ilaçlar ve ağızdan alınan hedefe yönelik tedaviler önemli seçenekler sunar.

Crohn hastalığı ve ülseratif kolitte kullanılan ilk tedaviler yeterli olmadığında ne yapılır? Yeni biyolojik ilaçlar, ağızdan alınan hedefe yönelik tedaviler ve diğer seçenekler nelerdir?

İnflamatuvar bağırsak hastalığı nedir?

İnflamatuvar bağırsak hastalıkları (İBH), sindirim sisteminde kronik iltihaplanmaya neden olan hastalıklardır. Başlıca iki gruba ayrılır:

Crohn hastalığı: Ağızdan anüse kadar sindirim sisteminin herhangi bir bölümünü etkileyebilir. En sık ince bağırsak ve kalın bağırsakta görülür.

Ülseratif kolit: Kalın bağırsağı etkiler. Genellikle rektumdan başlayarak bağırsağın daha yukarı bölümlerine yayılabilir.

Her iki hastalıkta da karın ağrısı, ishal, dışkıda kan, kilo kaybı, halsizlik ve kansızlık görülebilir.

Hastalığın tedavisinde amaç yalnızca şikâyetleri azaltmak değildir. Bağırsaktaki iltihabın kontrol altına alınması, bağırsak dokusunun iyileşmesi ve hastalığın uzun süre sakin kalması hedeflenir.

4. basamak tedavi ne anlama gelir?

İBH tedavisinde herkes için geçerli, kesin olarak tanımlanmış dört tedavi basamağı bulunmaz.

Ancak günlük kullanımda dördüncü basamak tedavi ifadesi, daha önce uygulanan birden fazla tedaviye yeterli yanıt alınamaması veya bu tedavilerin etkisini kaybetmesi sonrasında değerlendirilen ileri tedavi seçeneklerini anlatmak için kullanılabilir.

Örneğin bazı hastalarda kortizon, bağışıklık sistemini düzenleyen ilaçlar ve biyolojik tedaviler kullanılmış olmasına rağmen hastalık aktif kalabilir.

Bu durum artık tedavi seçeneği kalmadığı anlamına gelmez.

Günümüzde farklı mekanizmalarla etki gösteren yeni ilaçlar sayesinde, daha önce bir veya birden fazla tedaviden yarar görmeyen hastalarda da hastalığın kontrol altına alınması mümkün olabilir.

Öte yandan ağır seyirli bazı hastalarda ileri tedavilere daha erken başlanması gerekebilir. Her hastanın bütün ilaçları sırayla kullanması zorunlu değildir.

Biyolojik tedavi neden etkisini kaybedebilir?

Bazı hastalarda biyolojik tedavi başlangıçta etkili olurken zaman içerisinde etkisini azaltabilir.

Bunun farklı nedenleri vardır.

Vücut bazı biyolojik ilaçlara karşı antikor geliştirebilir. Böylece ilacın kandaki düzeyi düşebilir veya etkinliği azalabilir.

Bazı hastalarda ise ilaç yeterli düzeyde bulunmasına rağmen bağırsaktaki iltihap devam eder. Bu durumda hastalığı kontrol etmek için farklı bir etki mekanizmasına sahip ilaca geçilmesi gerekebilir.

Tedavinin etkisiz olduğuna karar vermeden önce hastalığın gerçekten aktif olup olmadığı araştırılmalıdır.

Çünkü ishal veya karın ağrısı her zaman aktif bağırsak iltihabından kaynaklanmaz. Enfeksiyonlar, irritabl bağırsak sendromu, safra asidi ishali veya bağırsakta gelişen yapısal sorunlar da benzer şikâyetlere yol açabilir.

Bu nedenle yalnızca hastanın yakınmalarına bakılarak ilaç değiştirilmesi her zaman doğru değildir.

İleri Basamakta Hangi Tedaviler Kullanılabilir?

1. Yeni nesil biyolojik ilaçlar

Biyolojik ilaçlar, bağışıklık sisteminde iltihaplanmaya yol açan belirli mekanizmaları hedefleyen tedavilerdir.

İBH tedavisinde uzun yıllardır kullanılan anti-TNF ilaçlarına ek olarak farklı mekanizmalar üzerinden etkili yeni ilaçlar geliştirilmiştir.

Anti-TNF tedaviler

İnfliksimab ve adalimumab bu grubun bilinen örnekleridir.

Bu ilaçlar, iltihaplanmada rol oynayan TNF adlı maddenin etkisini azaltır.

İlk anti-TNF tedavisine yanıt alınamayan veya sonradan yanıt kaybı gelişen bazı hastalarda aynı gruptan başka bir ilaca geçilebilir.

Ancak bazı durumlarda farklı bir ilaç grubuna geçmek daha uygun olabilir.

Vedolizumab

Vedolizumab, bağışıklık hücrelerinin bağırsak dokusuna geçişini azaltarak etki gösterir.

Bağırsak odaklı etki mekanizması nedeniyle bazı hastalarda önemli bir tedavi seçeneğidir.

Hem Crohn hastalığında hem de ülseratif kolitte kullanılabilir.

Ustekinumab

Ustekinumab, bağışıklık sistemindeki interlökin-12 ve interlökin-23 adlı maddelerin ortak bir bileşenini hedefler.

Crohn hastalığı ve ülseratif kolitte kullanılan biyolojik tedavilerden biridir.

Önceden başka biyolojik ilaçlar kullanmış hastalarda da değerlendirilebilir.

IL-23 inhibitörleri

Bu ilaçlar, bağırsak iltihabının oluşumunda rol oynayan interlökin-23 adlı bağışıklık sistemi sinyalini hedefler.

Bu grupta risankizumab, mirikizumab ve guselkumab gibi ilaçlar bulunmaktadır.

Bu tedaviler, özellikle daha önce başka biyolojik tedavilerden yeterli yarar görmeyen bazı hastalar için yeni seçenekler sunmaktadır.

Ancak ilaçların Crohn hastalığı veya ülseratif kolitte kullanılabilmesi, ülkelere göre ruhsatlandırma ve geri ödeme koşullarına bağlıdır.

2. Ağızdan alınan hedefe yönelik tedaviler

İleri tedavilerin tamamı enjeksiyon veya serum şeklinde uygulanmaz.

Bazı yeni ilaçlar tablet olarak kullanılabilir.

JAK inhibitörleri

JAK inhibitörleri, bağışıklık hücrelerinin içinde iltihaplanmayı sürdüren bazı sinyal yollarını baskılar.

Tofasitinib ve upadasitinib bu gruptaki ilaçlara örnektir.

Upadasitinib hem ülseratif kolit hem de Crohn hastalığında değerlendirilebilen ileri tedavi seçeneklerindendir. Tofasitinib ise ülseratif kolitte kullanılmaktadır.

Bu ilaçların önemli avantajlarından biri ağızdan alınabilmeleridir.

Ancak her hasta için uygun değildirler.

Özellikle ileri yaş, sigara kullanımı, kalp-damar hastalığı, pıhtılaşma öyküsü ve bazı kanser riskleri tedavi seçiminde dikkate alınmalıdır.

Tedavi öncesinde enfeksiyon taraması ve gerekli kan testleri yapılır.

S1P reseptör modülatörleri

Ozanimod ve etrasimod bu gruptaki ilaçlara örnektir.

Bu ilaçlar bazı bağışıklık hücrelerinin lenf dokularından dolaşıma geçişini azaltarak bağırsaktaki iltihaplanmanın kontrolüne katkıda bulunur.

Ülseratif kolitte kullanılabilen ağızdan alınan ileri tedavi seçenekleri arasındadır.

Tedavi öncesinde hastanın kalp ritmi, kullandığı ilaçlar, enfeksiyon öyküsü ve diğer sağlık sorunları değerlendirilmelidir.

Crohn Hastalığında İleri Basamak Tedavi

Crohn hastalığında tedavi seçimi yapılırken yalnızca ishal veya karın ağrısının şiddetine bakılmaz.

Hastalığın ince bağırsakta mı, kalın bağırsakta mı bulunduğu; darlık, fistül veya apse gelişip gelişmediği de önemlidir.

Daha önce anti-TNF tedavi kullanmış ve yeterli yanıt alamamış hastalarda farklı mekanizmalarla etki gösteren ilaçlar değerlendirilebilir.

Risankizumab, guselkumab, mirikizumab, ustekinumab ve upadasitinib bu seçenekler arasında yer alır.

Hangi ilacın seçileceği, daha önce kullanılan tedavilere verilen yanıt ve hastanın diğer sağlık sorunları dikkate alınarak belirlenir.

Örneğin bağırsakta belirgin darlık veya apse varsa yalnızca ilaç değiştirmek yeterli olmayabilir. Endoskopik girişim, apse drenajı veya cerrahi tedavi gerekebilir.

Crohn hastalığında ileri tedavinin amacı yalnızca şikâyetleri azaltmak değil, bağırsak iltihabını kontrol ederek kalıcı hasar gelişme riskini azaltmaktır.

Ülseratif Kolitte İleri Basamak Tedavi

Ülseratif kolitte tedaviye rağmen kanlı ishalin devam etmesi, dışkılama sıklığının artması veya kolonoskopide aktif iltihap görülmesi tedavinin yeniden değerlendirilmesini gerektirebilir.

Daha önce biyolojik tedavi kullanmış hastalarda farklı biyolojik ilaçlar veya ağızdan alınan hedefe yönelik tedaviler kullanılabilir.

Ustekinumab, IL-23 inhibitörleri ve JAK inhibitörleri bu seçenekler arasındadır.

Bazı ilaçlar daha önce tedavi kullanmış hasta gruplarında diğerlerine göre daha yüksek etkinlik gösterebilir. Ancak bu, söz konusu ilacın her hasta için en iyi seçenek olduğu anlamına gelmez.

Özellikle ciddi enfeksiyon riski, kalp-damar hastalıkları, gebelik planı ve ileri yaş gibi durumlarda ilaç seçimi değişebilir.

Ağır ülseratif kolit atağı gelişen hastalarda hastaneye yatış gerekebilir. Bu hastalarda tedavi yaklaşımı, poliklinikte izlenen hastalardan farklıdır.

İlaç Değiştirmeden Önce Neler Araştırılır?

Tedaviye yanıt alınamadığında ilk yapılması gereken işlem her zaman yeni bir ilaca başlamak değildir.

Gastroenteroloji uzmanı öncelikle hastalığın aktivitesini ve önceki tedavinin neden başarısız olduğunu değerlendirmelidir.

Bu amaçla kan testleri, CRP, dışkıda kalprotektin, enfeksiyon incelemeleri, kolonoskopi veya gerekli durumlarda bağırsak görüntüleme yöntemleri kullanılabilir.

Bazı biyolojik ilaçlarda kandaki ilaç düzeyi ve ilaca karşı gelişen antikorlar da araştırılabilir.

Bu değerlendirme sonucunda mevcut ilacın dozunun düzenlenmesine, başka bir ilaca geçilmesine veya farklı bir tedavi yöntemine karar verilebilir.

Birden Fazla İleri Tedavi Birlikte Kullanılabilir mi?

Bazı dirençli İBH hastalarında iki farklı ileri tedavinin birlikte kullanılması araştırılmaktadır.

Bu yaklaşım, farklı iltihaplanma mekanizmalarının aynı anda kontrol edilmesini amaçlar.

Ancak iki biyolojik ilacın veya biyolojik ilaçla başka bir hedefe yönelik tedavinin birlikte kullanılması henüz bütün hastalar için standart bir uygulama değildir.

Bu tür tedaviler ciddi enfeksiyonlar ve diğer yan etkiler açısından dikkatli değerlendirme gerektirir.

Yalnızca seçilmiş hastalarda, deneyimli merkezlerde ve yakın takip altında gündeme gelebilir.

İleri Tedavilerin Yan Etkileri Var mıdır?

Her ilaçta olduğu gibi ileri İBH tedavilerinin de yan etkileri olabilir.

Bunlar kullanılan ilaca göre değişir.

Bazı ilaçlar enfeksiyon riskini artırabilir. Bazılarında karaciğer testleri, kan hücreleri veya kolesterol düzeyleri etkilenebilir.

JAK inhibitörleri gibi bazı ilaçlarda kalp-damar olayları ve pıhtılaşma riskleri özellikle dikkate alınmalıdır.

Tedavi öncesinde tüberküloz ve hepatit B gibi enfeksiyonlar açısından tarama yapılması gerekebilir.

Aşı durumunun değerlendirilmesi de önemlidir.

Hastalar tedavi sırasında düzenli olarak takip edilmeli ve ilaçlarını hekim önerisi olmadan kesmemelidir.

Cerrahi Tedavi Ne Zaman Gerekir?

İleri ilaç tedavilerinin gelişmesi cerrahi tedavi ihtiyacını tamamen ortadan kaldırmamıştır.

Crohn hastalığında bağırsak darlığı, apse, fistül veya diğer komplikasyonlar nedeniyle cerrahi gerekebilir.

Ülseratif kolitte ise ilaçlarla kontrol altına alınamayan ağır hastalık, ciddi kanama, bağırsak delinmesi veya kanserle ilişkili durumlarda cerrahi tedavi gündeme gelebilir.

Cerrahi her zaman ilaçların tamamen başarısız olduğu anlamına gelmez. Bazı durumlarda hastalığın kontrol altına alınması için en uygun seçenek olabilir.

Sık Sorulan Sorular

Birkaç biyolojik ilaç kullandım, artık tedavi seçeneğim kalmadı mı?

Hayır. Günümüzde farklı mekanizmalarla etki gösteren birçok ileri tedavi bulunmaktadır. Ancak hangi seçeneklerin uygun olduğu, daha önce kullanılan ilaçlara ve hastalığın mevcut durumuna bağlıdır.

Yeni nesil ilaçlar hastalığı tamamen iyileştirir mi?

İBH kronik hastalıklardır. Mevcut ilaçlar hastalığı uzun süre kontrol altında tutabilir, bağırsak iltihabını azaltabilir ve yaşam kalitesini artırabilir. Ancak ilaç tedavileri hastalığın kesin olarak ortadan kalkacağını garanti etmez.

Kortizon kullanmadan hastalığım kontrol altında tutulabilir mi?

Evet. İleri tedavilerin temel hedeflerinden biri, hastalığın uzun süre kortizon kullanılmadan kontrol altında tutulmasıdır. Kortizon uzun süreli idame tedavisi için uygun değildir.

İleri tedavi kullanırken normal yaşamıma devam edebilir miyim?

Hastalığı kontrol altında olan birçok kişi günlük yaşamına, işine ve sosyal faaliyetlerine devam edebilir. Bununla birlikte düzenli takip ve önerilen kontrollerin yapılması önemlidir.

Yeni ilaçlar Türkiye’de kullanılabiliyor mu?

İlaçların Türkiye’deki ruhsat ve geri ödeme durumları birbirinden farklıdır ve zaman içerisinde değişebilir. Bir ilacın uluslararası kılavuzlarda önerilmesi, Türkiye’de her hasta için reçete edilebildiği veya SGK tarafından karşılandığı anlamına gelmez.

Sonuç

Crohn hastalığı ve ülseratif kolitte birden fazla tedaviye rağmen hastalığın devam etmesi, tedavi seçeneklerinin tükendiği anlamına gelmez.

Yeni nesil biyolojik ilaçlar ve ağızdan alınan hedefe yönelik tedaviler, daha önce yeterli yanıt alınamayan hastalarda önemli seçenekler sunmaktadır.

Bununla birlikte her yeni ilaç her hasta için uygun değildir.

En doğru yaklaşım; hastalığın aktivitesini, önceki tedavileri, olası komplikasyonları ve hastanın genel sağlık durumunu birlikte değerlendirerek kişiye özel tedavi planı oluşturmaktır.

Önemli mesaj: İBH tedavisinde amaç yalnızca ishal ve karın ağrısını azaltmak değil, bağırsak iltihabını kontrol altına almak, kortizonsuz iyilik halini sürdürmek ve uzun dönemde bağırsak hasarını önlemektir.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. İlaç seçimi, doz değişikliği ve tedavinin sonlandırılması gastroenteroloji uzmanının değerlendirmesiyle yapılmalıdır.

Yazı, özellikle 2025 AGA Crohn hastalığı kılavuzu, 2024 AGA ülseratif kolit kılavuzu ve 2026 ECCO ülseratif kolit önerileri dikkate alınarak hazırlanmıştır. Güncel kılavuzlar, tedavi seçiminde önceki ilaçların yanı sıra hastalığın ağırlığı, güvenlilik ve hasta özelliklerinin birlikte değerlendirilmesini vurgulamaktadır.

Kaynaklar

  1. Prof. Dr. Ali Tüzün İnce
  2. AGA Crohn hastalığı tedavi kılavuzu (2025)
  3. AGA ülseratif kolit tedavi kılavuzu (2024; 2026 değerlendirmesi)
  4. ECCO ülseratif kolit tedavi kılavuzu (2026)
Randevu Bilgisi

Prof. Dr. Ali Tüzün İnce — https://www.alituzunince.com/tr/hastaliklar/crohn-ve-ulseratif-kolitte-ileri-tedaviler/