Fekal inkontinans, kişinin katı veya sıvı dışkıyı istemediği halde kontrol edememesi ve dışkının istemsiz olarak makattan çıkmasıdır. Bazı hastalarda yalnızca mukus veya dışkı sızıntısı ve iç çamaşırında kirlenme şeklinde de görülebilir.
Fekal inkontinans kişinin günlük yaşamını, sosyal ilişkilerini ve yaşam kalitesini önemli ölçüde etkileyebilir. Ancak çoğu zaman altta yatan neden araştırılabilir ve uygun tedaviyle yakınmalar azaltılabilir.
Fekal inkontinans yaşlanmanın kaçınılmaz veya normal bir sonucu değildir.
Dışkı kontrolü nasıl sağlanır?
Normal dışkı kontrolü tek bir kasın çalışmasına bağlı değildir. Birden fazla yapının uyum içinde çalışması gerekir:
- Rektum: Dışkının geçici olarak depolanmasını sağlar.
- İç anal sfinkter: İstirahat halinde anüsün kapalı kalmasına yardımcı olur.
- Dış anal sfinkter: Gerektiğinde istemli olarak kasılarak dışkının tutulmasını sağlar.
- Pelvik taban kasları: Dışkı kontrolüne destek olur.
- Duyu ve sinir sistemi: Rektuma dışkı geldiğini algılar ve beyne iletir.
- Dışkının kıvamı: Çok sıvı dışkının tutulması normal kıvamlı dışkıya göre daha güçtür.
Bu mekanizmalardan bir veya birkaçının bozulması dışkı kaçırmaya yol açabilir.
Fekal inkontinans neden olur?
Fekal inkontinansın birçok farklı nedeni vardır ve bazen aynı hastada birden fazla neden birlikte bulunabilir.
İshal
Sulu dışkının tutulması katı dışkıya göre daha zordur. Kronik veya tekrarlayan ishal fekal inkontinansın önemli nedenlerinden biridir.
İrritabl bağırsak sendromu (İBS), inflamatuvar bağırsak hastalıkları, enfeksiyonlar ve diğer ishal nedenleri dışkı kontrolünü zorlaştırabilir.
Kabızlık ve dışkı birikmesi
Uzun süren kabızlıkta rektumda sert dışkı birikebilir. Sıvı dışkı, birikmiş sert dışkının çevresinden sızarak dışarı çıkabilir. Bu durum özellikle ileri yaşlarda görülebilir.
Anal sfinkter kaslarının hasarlanması
Anal kanalı kapatan kasların hasarlanması dışkı kontrolünü bozabilir.
Sfinkter hasarı:
- Zor veya travmatik vajinal doğum
- Doğum sırasında oluşan yırtıklar
- Bazı anorektal ameliyatlar
- Anal bölge travmaları
sonrasında gelişebilir.
Doğum sırasında meydana gelen bazı sfinkter yaralanmaları yıllarca belirti vermeden kalabilir ve yakınmalar ileri yaşlarda ortaya çıkabilir.
Sinir hasarı
Anal sfinkterleri ve pelvik tabanı kontrol eden sinirlerin zarar görmesi dışkı kontrolünü bozabilir.
Diyabet, omurilik hastalıkları veya yaralanmaları, bazı nörolojik hastalıklar ve uzun süreli ıkınma sinir fonksiyonlarını etkileyebilir.
Rektumun duyusunun veya kapasitesinin bozulması
Rektum normalde dışkıyı bir süre depolayabilmelidir. Rektumun inflamasyonu, ameliyat veya radyoterapi sonrası oluşan değişiklikler bu kapasiteyi azaltabilir.
Pelvik taban bozuklukları
Pelvik taban kaslarının zayıflaması, rektal prolapsus veya rektosel gibi durumlar da dışkı kontrolünü bozabilir.
Fekal inkontinansın tipleri nelerdir?
Sıkışma tipi (urge inkontinans)
Hasta dışkılama ihtiyacını hisseder ancak dışkıyı yeterince uzun süre tutamaz ve tuvalete yetişemeden kaçırır.
Pasif inkontinans
Hasta dışkılama ihtiyacını hissetmeden dışkı veya mukus kaçırabilir. Özellikle anal sfinkter fonksiyonlarının veya rektal duyunun bozulduğu durumlarda görülebilir.
Dışkılama sonrası sızıntı
Dışkılama tamamlandıktan sonra bir süre dışkı veya mukus sızıntısı meydana gelebilir.
Belirtileri nelerdir?
Fekal inkontinansta:
- İstemsiz gaz kaçırma
- Sıvı veya katı dışkı kaçırma
- İç çamaşırında dışkı veya mukus lekesi
- Ani dışkılama ihtiyacı
- Tuvalete yetişememe
- Dışkılama sonrası sızıntı
- Anüs çevresinde tahriş, yanma veya kaşıntı
- Kötü koku nedeniyle endişe
görülebilir.
Sorun bazı kişilerde yalnızca ishal sırasında ortaya çıkarken, daha ileri vakalarda normal kıvamlı dışkının kontrolünde de güçlük gelişebilir.
Tanı nasıl konur?
Tanıda ilk ve en önemli aşama ayrıntılı öykü ve fizik muayenedir.
Hekim;
- Kaçırmanın ne zamandır bulunduğunu
- Ne sıklıkta meydana geldiğini
- Sıvı mı yoksa katı dışkının mı kaçırıldığını
- Kaçırmadan önce sıkışma hissi olup olmadığını
- İshal veya kabızlık bulunup bulunmadığını
- Daha önce geçirilmiş doğumları
- Ameliyatları
- Kullanılan ilaçları
- Eşlik eden bağırsak hastalıklarını
sorgular.
Hastanın birkaç hafta süreyle dışkılama günlüğü tutması tanıda yararlı olabilir.
Fizik muayenede anal bölge değerlendirilir ve rektal muayene yapılabilir.
Hangi testler gerekebilir?
Her hastada bütün testlerin yapılması gerekmez. İncelemeler hastanın yakınmalarına ve muayene bulgularına göre seçilir.
Kolonoskopi
Fekal inkontinansı doğrudan ölçen bir test değildir.
Ancak özellikle ishal, makattan kanama, kansızlık, bağırsak alışkanlığında yeni değişiklik veya başka bağırsak hastalığı şüphesi bulunan kişilerde kolonun değerlendirilmesi amacıyla gerekebilir.
Anorektal manometri
Anal sfinkterlerin basıncını, rektumun duyusunu ve anorektal fonksiyonları değerlendirmeye yardımcı olur.
Endoanal ultrasonografi
Özellikle anal sfinkter kaslarında yapısal hasar veya yırtık düşünülen hastalarda yararlı olabilir. Doğum veya geçirilmiş ameliyatlara bağlı sfinkter hasarını göstermede kullanılabilir.
Defekografi veya pelvik MR
Dışkılama fonksiyonunu ve pelvik taban yapılarını değerlendirmek amacıyla seçilmiş hastalarda kullanılabilir.
Fekal inkontinans nasıl tedavi edilir?
Tedavi altta yatan nedene göre kişiye özel planlanır.
Amaç yalnızca kaçırma sayısını azaltmak değil; hastanın dışkı kontrolünü ve yaşam kalitesini mümkün olduğunca iyileştirmektir.
İshal veya kabızlığın düzeltilmesi
İshal varsa nedeni araştırılır ve uygun şekilde tedavi edilir.
Kabızlık ve rektumda dışkı birikmesi varsa önce bu durum düzeltilmelidir.
Dışkının çok sıvı veya çok sert olmaması hedeflenir.
Beslenmenin düzenlenmesi
Hastanın hangi yiyeceklerden sonra yakınmalarının arttığını belirlemesi yararlı olabilir.
Bir beslenme ve dışkılama günlüğü tutulabilir.
Lif tüketimi bazı hastalarda dışkı kıvamının düzenlenmesine yardımcı olabilir. Ancak lif miktarı ve türü hastanın ishal veya kabızlık durumuna göre bireyselleştirilmelidir.
İlaç tedavisi
İshalin ön planda olduğu uygun hastalarda dışkı sıklığını ve acil dışkılama hissini azaltmaya yönelik ilaçlar kullanılabilir.
Kabızlığa bağlı taşma tipi kaçırma varsa tedavi tamamen farklıdır.
Bu nedenle dışkı kaçıran kişinin kendi kendine sürekli ishal kesici veya müshil kullanması uygun değildir.
Pelvik taban egzersizleri
Pelvik taban ve anal sfinkter kaslarını güçlendirmeye yönelik egzersizler bazı hastalarda dışkı kontrolünü iyileştirebilir.
Egzersizlerin doğru şekilde öğrenilmesi önemlidir ve gerektiğinde bu konuda eğitimli fizyoterapistlerden destek alınabilir.
Biofeedback tedavisi
Biofeedback, hastaya anal ve pelvik taban kaslarını daha etkili kullanmayı öğretmeyi amaçlayan bir tedavi yöntemidir.
Aynı zamanda rektuma dışkı geldiğini daha iyi algılama ve ani dışkılama hissini kontrol edebilme becerisinin geliştirilmesine yardımcı olabilir.
Sakral nöromodülasyon
Konservatif tedavilere rağmen belirgin fekal inkontinansı devam eden seçilmiş hastalarda sakral nöromodülasyon düşünülebilir.
Bu yöntemde bağırsak ve anal sfinkter fonksiyonlarıyla ilişkili sakral sinirlere düşük düzeyde elektriksel uyarı uygulanır.
Cerrahi tedavi
Anal sfinkterde belirgin anatomik hasar bulunan veya diğer tedavilere rağmen ciddi yakınmaları devam eden seçilmiş hastalarda cerrahi tedavi gündeme gelebilir.
Uygulanacak yöntem hastanın sfinkter yapısına, inkontinansın nedenine, yaşına ve eşlik eden diğer pelvik taban sorunlarına göre belirlenir.
Cilt bakımı neden önemlidir?
Tekrarlayan dışkı teması anüs çevresindeki ciltte kızarıklık, yanma ve tahrişe neden olabilir.
Bölgenin nazikçe temizlenmesi ve kuru tutulması önemlidir. Gerektiğinde uygun bariyer kremler ve koruyucu ürünler kullanılabilir.
Günlük yaşamda neler yapılabilir?
Tedavi sonuç verene kadar günlük yaşamı kolaylaştırmak amacıyla:
- Tuvalet ihtiyacını ertelememek
- Özellikle yemeklerden sonra düzenli tuvalet alışkanlığı geliştirmek
- Dışarı çıkarken tuvaletlerin yerini önceden bilmek
- Gerektiğinde koruyucu ped kullanmak
- Yedek iç çamaşırı taşımak
- Cilt bakımına dikkat etmek
yararlı olabilir.
Ne zaman doktora başvurulmalıdır?
Aşağıdaki durumlarda tıbbi değerlendirme özellikle önemlidir:
- Dışkı kaçırma yeni başladıysa
- Yakınmalar giderek artıyorsa
- Günlük veya sosyal yaşamı etkiliyorsa
- Makattan kanama veya kanlı dışkı varsa
- Açıklanamayan kilo kaybı veya kansızlık varsa
- Uzun süren ishal veya belirgin kabızlık eşlik ediyorsa
- Şiddetli karın ağrısı veya ateş varsa
- Tedaviye rağmen yakınmalar devam ediyorsa
Unutmayın
Fekal inkontinans utanılması veya gizlenmesi gereken bir durum değil, araştırılması ve tedavi edilmesi gereken tıbbi bir sorundur.
Her hastanın nedeni aynı değildir. İshal veya kabızlığın düzeltilmesi gibi nispeten basit önlemlerden pelvik taban tedavisi, biofeedback, sakral nöromodülasyon ve seçilmiş hastalarda cerrahiye kadar farklı tedavi seçenekleri bulunmaktadır.
Kaynaklar
- Prof. Dr. Ali Tüzün İnce